มองอิหร่านผ่านภาพยนตร์ อับบาส เคียรอสตามี

โดย...โจลิฟวิ่ง

วันที่ 20 มิ.ย.นี้ มีความสำคัญต่อวงการภาพยนตร์อิหร่านอย่างยิ่ง เพราะมันคือวันเกิดครบ 73 ขวบ พอดิบพอดีของผู้กำกับรุ่นปู่ “อับบาส เคียรอสตามี”

เขาเกิดวันที่ 20 มิ.ย. 1940 ที่กรุงเตหะราน เรียนจบด้านไฟน์อาร์ต ผ่านงานกราฟฟิกดีไซน์มาก่อน แล้วค่อยขยับสู่งานภาพยนตร์ ในแผนกภาพยนตร์ของสถาบันเพื่อการพัฒนาความรู้เด็กและเยาวชน (Institute for Intellectual Development of Children and Young Adults)

พออายุ 30 จึงก้าวเข้าวงการภาพยนตร์เต็มตัว และภาพยนตร์สั้นเรื่อง The Bread and Alley (Nan va Koutcheh Iran) ปี 1970 ก็ได้แจ้งเกิดเขาให้มาโลดแล่นเป็นผู้กำกับไฟแรงแห่งดินแดนตะวันออกกลาง

อีก 3 ปีถัดมา เคียรอสตามี มีโอกาสโชว์ฝีมือทำภาพยนตร์ยาว โดยเปิดซิงด้วยภาพยนตร์ดรามา The Experience (Tadjrebeh) สลับกับภาพยนตร์สั้นและสารคดีเป็นเยี่ยงนี้จวบปัจจุบัน

ผลงานของเคียรอสตามีนั้นมีสไตล์เฉพาะตัว เรียบง่ายและหนักแน่น นำเสนอภาพจริงจังของสังคมอิหร่าน อันมีจุดเด่นตรงที่ดูไม่ยาก ไม่ต้องปีนบันไดดูก็เข้าถึง และเข้าใจในสารที่เขาพยายามจะสื่อ โดยซ่อนวาระสำคัญไว้ภายใต้ใบหน้าและจิตเบื้องลึกของตัวละคร ไม่ว่าจะเป็นเด็กน้อย ชายชรา หรือสตรี ล้วนแต่เป็นภาพสะท้อนที่สร้างความรู้สึกและอารมณ์แก่ผู้ชมในทีท่าซาบซึ้ง ปลื้มปริ่ม ระคนกับผุดรอยยิ้มหยัน

ที่น่าจดจำในฐานะ “หน้าต่างอิหร่าน” ที่ทำให้ชาวโลกรับรู้ถึงวิถีอิหร่าน คงหนีไม่พ้น Where is the Friend’s Home? (Khaneye doust kodjast?) ที่คว้า 2 รางวัลใหญ่เวทีออสการ์อิหร่าน Fajr Film Festival และ 3 รางวัล Locarno International Film Festival ที่สวิตเซอร์แลนด์ ปี 1987

จากภาพยนตร์เด็กน้อยที่เผลอหยิบสมุดการบ้านเพื่อนติดมือมาจนต้องรอนแรม เพื่อนำสมุดเล่มนั้นกลับคืนให้เพื่อน ถือเป็นการเปิดหน้าต่างอิหร่านบานแรกๆ สู่โลกภาพยนตร์นานาชาติ ทุกเสียงชื่นชมที่มีต่อภาพยนตร์เรื่องนี้ จึงเป็นเสมือนเสียงขานรับอย่างอบอุ่นของคนในวงการภาพยนตร์โดยแท้

ยิ่งเฉพาะตัวเคียรอสตามีเอง เขาไม่ใช่แค่ผู้เปิดหน้าต่าง แต่ยังเป็น “ผู้บุกเบิก” และ “ผู้สร้างปรากฏการณ์” ภาพยนตร์เด็กให้เป็นที่ประจักษ์ตลอดยุค 7080 เพราะ 10 ปีจากนั้นก็มีภาพยนตร์เด็กอิหร่านตามมาอีกเพียบ เช่น Children of Heaven ของ “มาจิด มาจิดี” เข้าชิงออสการ์ภาพยนตร์ภาษาต่างประเทศ The Mirror ของ “จาฟาร์ ปานาฮี”

เมื่อดังเปรี้ยงจากภาพยนตร์เด็ก เคียรอสตามีจึงนำเด็กเข้ามามีเอี่ยวกับภาพยนตร์อีกหลายเรื่อง ทว่าประเด็นดูจะไม่ได้ใสซื่อเช่นภาพยนตร์เด็กเรื่องแรก ด้วยเขาใส่อารมณ์ดรามา เสียดสี ประชด สังคมปิดกั้นของอิหร่านแบบไม่เกรงใจรัฐบาล ทุกสิ่งอย่างในภาพยนตร์ And Life Goes on (Zendegi Va Digar Hich) ปี 1992 และ Ten ปี 2002 ถูกนำเสนอผ่านเด็กน้อย โดยมีผู้ปกครองเฝ้ามองข้อห้ามทางศาสนาและวัฒนธรรมเป็นแรงขับเคลื่อน

นอกจากนี้ ภาพยนตร์สั้นเคียรอสตามีก็ยังใช้ตัวละครเอกเป็นเด็ก ว่าด้วยความสัมพันธ์และวิถีต่อสู้ของเด็กในรูปแบบต่างๆ อาทิ เด็กกับสัตว์ เด็กกับการถูกลงโทษ รวมถึงเด็กกับเพื่อนร่วมชั้น

เคียรอสตามียังคงเดินหน้าสร้างสรรค์ภาพยนตร์ ซึ่งพักหลังก็เพิ่มความหลากแนวมากขึ้น และแม้จะไม่มีผลงานออกมาถี่นัก แต่ทุกเรื่องที่เขานำสู่สายตาสาธารณะก็มักได้รับการกล่าวขวัญเสมอ ยิ่งเป็นเวทีดังของการประกวด ย่อมไม่พลาดที่จะถูกคัดเลือก หรือเชื้อเชิญให้เข้าร่วมเป็นหนึ่งในขบวนภาพยนตร์คุณภาพ

Asian Film Awards ปี 2012 เคียรอสตามีมีชื่อเข้าชิงสาขาผู้กำกับเอเชียยอดเยี่ยม จากภาพยนตร์ดรามาพูดภาษาญี่ปุ่น Like Someone in Love (Kao Neko Zaljubljen) แถมภาพยนตร์เรื่องนี้ยังเข้าชิงรางวัลปาล์มทองคำ ที่เมืองคานส์ ประเทศฝรั่งเศส ปีเดียวกัน

แต่หากย้อนไปไกลกว่านั้น เคียรอสตามีถือเป็นผู้กำกับอิหร่านและเอเชียแถวหน้าที่มีชื่อเข้าชิงเทศกาลภาพยนตร์ชื่อดังอยู่บ่อยครั้ง เช่น ที่เมืองคานส์ เคียรอสตามีเข้าชิงปาล์มทองคำ 4 ครั้ง (เข้าชิงครั้งแรก Through the Olive Trees (Zire Darakhatan Zeyton) ปี 1994 อีก 2 ครั้งจาก Ten ปี 2002 และ Certified Copy (Copie Conforme) ปี 2010 และเขาก็สามารถครองปาล์มทองคำได้สมใจในปี 1997 จากภาพยนตร์ดรามางดงาม ที่ค้นหาความหมายวาระสุดท้ายใต้ต้นเชอร์รี The Taste of Cherry (Ta’m e Guilass)

ขณะที่ภาพยนตร์ The Wind Will Carry Us (Bad Ma Ra Khahad Bord) ปี 1999 เทศกาลหนังนานาชาติกรุงเวนิซ ก็มอบความยอดเยี่ยมให้เคียรอสตามีฐานะผู้กำกับสาย CinemAvvenire Award โดยภาพยนตร์ยังได้เข้าชิงรางวัลสูงสุดสิงโตทองคำอีกด้วย

สำหรับ Certified Copy (Copie Conforme) เรียกได้ว่าเป็นการร่วมงานครั้งแรกระหว่างเคียรอสตามีกับซุป’ตาร์อินดี้ฝีมือเยี่ยมชาวฝรั่งเศส “จูเลียต บิโนช” และเป็นเรื่องแรกที่ตัวละครในภาพยนตร์พูดภาษาต่างประเทศถึง 3 ภาษา อังกฤษ ฝรั่งเศส อิตาเลียน ส่วน Like Someone in Love (Kao Neko Zaljubljen) ก็นับเป็นภาพยนตร์เรื่องแรกที่เคียรอสตามียกกองไปถ่ายทำที่ญี่ปุ่นและท้าทายแฟนๆ ด้วยการใช้บริการดาราญี่ปุ่นแสดงทั้งเรื่อง

นั่นจึงเพียงพอที่จะตั้งข้อสังเกตได้ว่า ผู้กำกับลายครามก็พร้อมแล้วที่จะก้าวออกจากอ้อมอกประเทศแม่ เพื่อมุ่งหน้าสู่อิสรภาพทางความคิดสร้างสรรค์ ซึ่งไม่ได้มีคำว่า “เด็ก” และ “สังคมอิหร่าน” ในแบบคุ้นชินแปะห้อยท้ายเป็นโลโก้

“พวกเราระมัดระวังที่จะไม่ไปก่อกวนผู้มีอำนาจทางศาสนา อาจฟังดูแปลกไปหน่อยนะ แต่เอาเข้าจริงแล้ว ผมว่าการที่ภาพยนตร์อิหร่านโด่งดังในต่างประเทศ ก็เพราะข้อจำกัดเหล่านี้แหละ เราถูกฝึกให้หลีกเลี่ยงการกล่าวตรงๆ และอธิบายความคิดผ่านวิธีที่มีลีลา” เคียรอสตามี ให้ความเห็น “ช่วงยุค 80 การจะได้ทำภาพยนตร์สักเรื่อง ก็ต้องผ่านการตรวจสอบ 4 ด่านเป็นอย่างน้อย ตรวจสอบขั้นตอนการทำงาน ตรวจสอบบทภาพยนตร์ ตรวจสอบทีมนักแสดง แล้วก็ต้องตรวจสอบทีมงานและผู้สร้าง ซึ่งเป็นกระบวนการที่แทบไม่ได้เปลี่ยนแปลงอะไรไปมากเท่าไหร่เลย แม้กระทั่งปัจจุบันนี้”

แน่นอน งานฉลองวันเกิดครบ 73 ปี ของเคียรอสตามี คงไม่เกิดขึ้นที่อิหร่าน อาจเป็นไหนที่ไหนก็ได้ ในยุโรปที่เขาพำนักและใช้ชีวิต ณ บั้นปลาย ตามที่ได้เอ่ยอ้างไว้

สุขสันต์วันเกิด (นะ) คุณปู่อับบาส เคียรอสตามี