แพนด้าและงิ้วถอดหน้ากาก

โดย...จำลอง บุญสอง

แพนด้า ที่เอามาเลี้ยงเพื่อทำรายได้ให้กับสวนสัตว์เชียงใหม่ กำลังจะถูกคืนกลับไปเมืองจีนตามข้อตกลง หลังจากได้รับการผ่อนผันมาแล้วครั้งหนึ่ง

แพนด้า เป็น “เครื่องมือ” ในการสร้างความสัมพันธ์ทางการเมืองของจีนเช่นเดียวกับ “ปิงปอง” ที่ใช้เปิดความสัมพันธ์ของจีนที่มีระบบเศรษฐกิจแบบสังคมนิยมไปสู่โลกตะวันตกที่ใช้ระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยมเพื่อยืมทุนนิยมมาพัฒนาสังคมนิยมเมื่อหลายสิบปีก่อน

ท้ายสุด ประเทศขอยืมทำลายระบบเศรษฐกิจของประเทศที่ให้ยืมเสียยับเยิน เศรษฐกิจตะวันตกกำลังดิ่งลง ในขณะที่ตะวันออกกำลังทะยานขึ้น

ผมไปดูการเลี้ยงดูแพนด้าที่เฉิงตูมาก่อนหน้านี้ เขาทำกันอย่างเอาจริงเอาจัง เพราะรัฐบาลจีนตระหนักดีว่า เจ้าสัตว์คู่บ้านคู่เมืองชนิดนี้กำลังจะสูญพันธุ์ไปกับความเจริญที่กำลังเพิ่มมากขึ้น ความเจริญที่สวนทางกับการทำลายธรรมชาติ

แต่เลี้ยงดูให้ดีก็ต้องเสียค่าเลี้ยงให้สมเหตุสมผล และเพื่อช่วยบรรเทาปัญหาค่าเลี้ยงดู รัฐบาลจีนก็เลยเก็บค่าดูเอามาเป็นค่าเลี้ยงแบบเดียวกับอังกฤษเก็บค่าดูพระราชวังบักกิงแฮมมารักษาและบูรณะซ่อมแซม

ด้วยเป็นสัตว์ที่น่ารักและหายาก ใครจะไปดูถึงเมืองจีนก็ไม่ใช่ง่ายเหมือนช้าง ค่าตัวของมันจึงแพงสักหน่อย แต่ปางช้างในเมืองไทยก็ใช่ว่าจะไม่แพง เพียงแต่คนดูเขาเต็มใจ เพราะช้างเป็นสัตว์ฉลาด แม้หาดูได้ง่ายกว่า แต่ก็สร้างความประทับใจทุกครั้งที่ได้เจอ นี่ถ้าปางช้างลำปางอยู่ใกล้กรุงเทพฯ หรือเป็นเส้นทางที่ทัวร์จีนไปได้ง่ายๆ ผมว่าแพนด้าก็แพนด้าเถอะ สู้ช้างไม่ได้หรอก แค่ฟาร์มจระเข้เอาช้างมาแจมกับจระเข้ คนจีนก็มาดูกันตรึมแล้ว ยิ่งได้ถ่ายภาพกับช้างใกล้ๆ ด้วยแล้ว กลับไปคุยกันไม่รู้จบทีเดียว

ความจริงไม่ว่าช้างหรือหมีก็น่ารักด้วยกันทั้งนั้น โดยเฉพาะเจ้าตัวเล็กๆ ช้างตัวเล็กๆ ชอบแกล้งคนด้วยการเอาสีข้างเข้าเบียด ชอบวิ่งปุเลงๆ สนุกไปมาเหมือนกับแพะ แกะ หรือวัวตัวน้อย

แพนด้าก็เช่นเดียวกับสัตว์วัยเยาว์ทั้งหลายที่ชอบปล้ำกับหมีวัยเดียวกัน เหมือนลูกสุนัขจิ้งจอก เสือและลูกหมีเผ่าพันธุ์อื่น บางทีแม่ของมันก็ลงทุนปล้ำกับลูกเองเหมือนคนที่มันเขี้ยว ไม่เจ็บ ไม่ช้ำ แต่เป็นการสร้างปฏิสัมพันธ์ภายในครอบครัว

หมีแพนด้าแดงก็เป็นสัตว์น่ารักอีกชนิดหนึ่งที่เขาเอามาแสดงให้ทั้งคนต่างชาติและคนจีนดูในพื้นที่ที่อยู่ใกล้กัน แพนด้าแดง ดูไม่เหมือนแพนด้า ดูเหมือนอีเห็นหรือชะมดมากกว่า ช่วงพวกเราไปเยือนเขาเอาแอปเปิลให้กิน มันแย่งกันกินยกใหญ่ ผมว่าชะมดเช็ดของเราก็น่าจะเอามาโชว์ให้คนดูได้ ดูแล้วก็แสดงให้คนเห็นว่าเราเอาน้ำมันที่มันเช็ดมาใช้ได้อย่างไร ขายได้ทั้ง Process และ Product ปัญหาอยู่ที่ประเทศไทยไม่อนุญาตให้เลี้ยงสัตว์ป่านี่สิ ถ้าให้เลี้ยงสัตว์ป่าเพื่อธุรกิจการค้าได้ ป่านนี้สัตว์ป่าบางชนิดอาจจะไม่สูญพันธุ์หรือเหลืออยู่น้อยก็ได้ ผมไม่รู้ว่าเขาจะกั๊กเอาไว้หาพระแสงด้ามสั้นด้ามยาวอะไร ส่วนอนุรักษ์ก็อนุรักษ์ไปสิ แค่รักษาป่าก็ยังทำไม่ได้ แล้วจะมารักษาสัตว์ป่าเอาไว้ได้อย่างไร ตรรกะแค่นี้ก็ไม่รู้จะไปทำมาหากินอะไร

ปัญหาเรื่องอนุรักษ์ไม่ใช่ปัญหาเรื่อง “วิธีการ” แต่เป็นปัญหาเรื่อง “หลักการ” หลักการที่ว่าทำอย่างไรจึงจะสามารถทำให้ผู้คนอยู่กันอย่างเสมอภาค อยู่กันอย่างเฉลี่ยทุกข์เฉลี่ยสุข ไม่ใช่คนหยิบมือหนึ่งรวยติดอันดับโลก ในขณะที่คนจำนวนนับล้านๆ คนอยู่อย่างไม่พอกิน หรือกินอย่างไม่พอเพียง กินแต่อาหารที่เต็มไปด้วยสารพิษจากยาฆ่าหญ้า ยาฆ่าแมลง แก้ปัญหาหลักการตรงนี้ได้ ก็แก้ปัญหาวิธีการได้ไม่ยาก คนอิ่ม คนพอแล้ว จะไปตะกายความยากลำบากกันไปทำไม ที่ประชาชนเขาต้องเข้าไปทำลายธรรมชาติสิ่งแวดล้อมก็เพราะเขาไม่พอกิน เขาจึงไม่พอเพียง

งิ้วเปลี่ยนหน้ากากเป็นอีกสิ่งหนึ่งที่น่าสนใจสำหรับ เฉิงตู เพราะเฉิงตูเป็นเมืองเอกของเสฉวน เสฉวนคือเจ้ายุทธจักรแห่งงิ้ว เปลี่ยนหน้ากากที่ถ่ายทอดวิชานี้กันมาอย่างยาวนาน (เฉิงตูสร้างขึ้นมาเมื่อปี 2500 เป็นเมืองหลวงแห่งแรกของจีน มีการใช้ธนบัตรมานานกว่า 1,000 ปี ที่สำคัญ เป็นฐานที่มั่นสุดท้ายของ ก๊กมินตั๋ง ก่อนเสียให้กับฝ่ายคอมมิวนิสต์ ก่อนล่าถอยมายังพม่าและไทย) เฉิงตู จึงสะสมอะไรต่อมิอะไรดีๆ เอาไว้มากมาย

งิ้วเปลี่ยนหน้ากากมีหลายคณะครับ มารับงานแสดงในเมืองไทยก็มี ว่าไปแล้วมันก็คือมายากลดีๆ นี่เอง แต่เป็นมายากลที่แนบเนียนที่สุดชนิดหนึ่งทีเดียว ผมไปดูทุกครั้งก็ทึ่งในความสามารถของเขาทุกครั้ง นาทีเดียว เปลี่ยนได้ไม่รู้กี่หน้า แต่ละหน้าก็จับไม่ได้เลยว่ามันเปลี่ยนสีไปได้อย่างไร

ที่ตลก ผมว่าเป็นเรื่องผัวๆ เมียๆ ที่เมียทำโทษผัวด้วยการเอาตะเกียงมาเทินหัว แล้วให้ลอดโต๊ะเก้าอี้หรืออะไรทำนองนั้น ฝ่ายผัวก็เก่งเกิน ทำได้ทุกอย่าง ดูแล้วก็เพลินดี

การทำมือเป็นรูปสัตว์ต่างๆ ก็ทำได้พลิ้วมาก สัตว์ที่ถูกกระทำเลียนแบบน่ารักอย่างไม่น่าเชื่อ ผมเคยเล่นแบบนี้ตอนเด็กๆ ใช้ตะเกียงทำ เงาแข็งเหมือนท่อนไม้ทีเดียว

ดีที่สุดของการไปเมืองจีนก็คือ การได้กินอาหารเสฉวนที่มีพริกเผ็ดลิ้น ชาลิ้นประกอบด้วย คนที่นั่นชอบกินพริกชนิดนี้ เพราะช่วยแก้ปัญหาหืดหอบของพวกเขาได้ ก็เฉิงตูเป็นแอ่งกระทะที่มีเมฆหมอกคลุมเมืองทั้งปีทั้งชาติอย่างนั้น การได้กินอาหารเผ็ดๆ ก็ช่วยแก้ปัญหาได้ดีทีเดียว

พวกเรากินขนาดไม่เผ็ดมากยังร้องยี้กันเลย ส่วนผมไม่ค่อยสนใจว่าจะชาลิ้นหรือไม่ชาลิ้น เพราะยิ่งเผ็ดยิ่งชอบ

เฉิงตู มีความหมายว่า ป่าค่อยๆ กลายเป็นเมือง สมัยจิ๋นซีฮ่องเต้มีการทำระบบชลประทานขึ้นเพื่อแก้ไขปัญหาน้ำท่วมให้ประชาชน ผมเคยแบกเลนส์ 300 มม. ไปดูเขื่อนแห่งแรกในโลกที่นั่น ผลปรากฏว่าไม่ได้ถ่ายภาพเขื่อน เพราะคนจีนเขามามุงดูเลนส์ผมรอบตัวไปหมด

ขอบคุณ แอร์เอเชีย ที่ชวนไปทำสารคดีเรื่องนี้ที่เฉิงตู ขอบคุณเจ้าหน้าที่เมืองฉงชิ่ง ที่อำนวยความสะดวกในการทำสารคดีที่ฉงชิ่ง และได้เข้าใจถึงการพัฒนาของจีนที่มากขึ้น ปัญหามีอยู่ว่า วันนี้จีนเจริญทางด้านวัตถุแล้ว อย่าลืมความเจริญทางด้านจิตใจควบคู่กันไปด้วย เพราะโลกมีทั้งวัตถุและจิต อีกอย่างหนึ่ง ผมหวังว่าอนาคตเมืองจีนจะเป็นเมืองปลอดบุหรี่นะครับ!