หลักจงใจไม่รู้คืออะไร ปมกฎหมายชี้ชะตาคดีแอร์มีนา ขนเฮโรอีน

คดี “แอร์มีนา” พนักงานต้อนรับบนเครื่องบินชาวไทยวัย 26 ปี ซึ่งถูกจับกุมที่ท่าอากาศยานเมลเบิร์น ประเทศออสเตรเลีย พร้อมของกลางเฮโรอีนเกือบ 1 กิโลกรัม มูลค่ากว่า 11.5 ล้านดอลลาร์ออสเตรเลีย ที่ซุกซ่อนอยู่ในกระเป๋าผ้าลายช้าง กำลังถูกจับตาในแง่ข้อกฎหมาย โดยเฉพาะหลัก “Wilful Blindness” หรือ “การจงใจไม่รู้” ในระบบกฎหมายคอมมอนลอว์ของออสเตรเลีย

นายวัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก (คลิกอ่าน) วิเคราะห์ว่า คดีนี้ไม่ใช่เพียงการตรวจพบยาเสพติดในสัมภาระ แต่เป็นบททดสอบสำคัญของหลักกฎหมายอาญาออสเตรเลีย เพราะศาลไม่ได้พิจารณาเพียง “องค์ประกอบภายนอก” หรือการมียาเสพติดอยู่ในกระเป๋าเท่านั้น แต่หัวใจสำคัญคือการพิสูจน์ “องค์ประกอบทางจิตใจ” ว่าจำเลยรับรู้หรือมีเจตนาเกี่ยวข้องกับการกระทำนั้นหรือไม่

ตามแนวทางที่นายวัสอ้างถึง ศาลสูงออสเตรเลียเคยวางบรรทัดฐานไว้ว่า ความรู้ของจำเลยไม่จำเป็นต้องมาจากคำรับสารภาพโดยตรง แต่อาจอนุมานได้จากพยานแวดล้อมทั้งหมด เช่น พฤติกรรมการติดต่อสื่อสาร เส้นทางการเงิน วิธีการรับมอบสิ่งของ หรือข้อพิรุธที่เกิดขึ้นก่อนและระหว่างการเดินทาง

นายวัสอธิบายว่า กฎหมายออสเตรเลียจำแนกระดับสภาพจิตใจของจำเลยออกเป็น 3 ลักษณะสำคัญ ได้แก่ Actual Knowledge หรือการรู้จริงว่าเป็นยาเสพติด, Wilful Blindness หรือการเลือกที่จะไม่รู้ ทั้งที่มีข้อพิรุธน่าสงสัยอย่างมาก และ Recklessness หรือการตระหนักถึงความเสี่ยงว่าอาจเป็นเรื่องผิดกฎหมาย แต่ยังคงเดินหน้ากระทำต่อไป

ประเด็นสำคัญของคดีนี้จึงอยู่ที่ว่า แอร์มีนาเห็นหรือควรเอะใจกับข้อพิรุธของกระเป๋าผ้าลายช้างหรือไม่ เช่น น้ำหนักที่ผิดปกติ ลักษณะการรับฝากสิ่งของ หรือพฤติการณ์แวดล้อมอื่น ๆ หากศาลเห็นว่าจำเลยรับรู้ถึงความผิดปกติ แต่เลือกไม่ตรวจสอบเพื่อคงสถานะ “ไม่รู้” ไว้เป็นข้อแก้ตัว หลัก Wilful Blindness อาจกลายเป็นกุญแจสำคัญในการวินิจฉัยความผิด

นายวัสยังเปรียบเทียบว่า มาตรฐานการพิสูจน์ของออสเตรเลียให้ความสำคัญกับ “มาตรฐานเชิงอัตวิสัย” คือพิจารณาลงไปที่ตัวจำเลยว่าเห็นข้อพิรุธและจงใจหลีกเลี่ยงความจริงหรือไม่ ต่างจากกฎหมายไทยที่มักอิงมาตรฐาน “เหตุอันควรรู้” หรือการเปรียบเทียบกับวิญญูชนทั่วไป

สำหรับคดีแอร์มีนา ขณะนี้ฝ่ายออสเตรเลียอยู่ระหว่างตรวจสอบข้อมูลจากโทรศัพท์มือถือและพฤติการณ์ต่าง ๆ เพื่อพิสูจน์ว่า ในฐานะลูกเรือที่ผ่านการอบรมด้านความปลอดภัย เธอควรรับรู้หรือสงสัยต่อความผิดปกติของกระเป๋าดังกล่าวหรือไม่

อย่างไรก็ตาม แอร์มีนายังถือเป็นผู้บริสุทธิ์ตามหลัก Presumption of Innocence จนกว่าศาลจะมีคำพิพากษาถึงที่สุด โดยคดีนี้ถูกมองว่าเป็นอุทาหรณ์สำคัญว่า กฎหมายไม่ลงโทษผู้ที่ไม่รู้โดยสุจริต แต่ก็ไม่เปิดทางให้ใช้ “ความจงใจไม่รู้” เป็นเกราะกำบังความผิดในคดียาเสพติดข้ามชาติ