ฮั้ว สว. เดิมพันศรัทธา กกต. เมื่อสำนวนใหญ่ถูกหั่นเป็นรายคน

คดีฮั้วเลือกสมาชิกวุฒิสภา หรือ สว. กำลังเดินมาถึงช่วงสำคัญที่สุด เพราะสิ่งที่สังคมจับตาไม่ได้มีเพียงว่า กกต. จะส่งใครขึ้นศาล แต่รวมถึงว่าองค์กรอิสระแห่งนี้จะมองข้อกล่าวหาที่เกิดขึ้นเป็น “ขบวนการ” หรือเป็นเพียงความผิดของบุคคลหลายคนที่แยกออกจากกัน

ความแตกต่างนี้สำคัญอย่างยิ่ง

หากมองเป็นขบวนการ หลักฐานอย่างเส้นทางการเงิน คำให้การ พฤติการณ์ในแต่ละจังหวัด โพย การสื่อสาร และบทบาทของบุคคลแต่ละระดับ อาจถูกนำมาต่อกันจนเห็นภาพว่าใครเป็นผู้ลงมือ ใครเป็นผู้ประสาน และใครอาจเป็นผู้สั่งการ

แต่หาก กกต. เลือกแยกพิจารณาทีละคน ทีละข้อหา และต้องการหลักฐานที่เชื่อมตรงถึงตัวผู้ถูกกล่าวหาแต่ละราย ภาพใหญ่ของเครือข่ายอาจค่อย ๆ หายไปจากสำนวน

และนั่นคือจุดเริ่มต้นของคำถามเรื่องความไว้วางใจ

จาก “ขบวนการใหญ่” สู่การวินิจฉัยรายคน

ข้อมูลที่ปรากฏระบุว่า แนวทางของ กกต. มีลักษณะของการแยกพิจารณาข้อกล่าวหาและลงมติเป็นรายบุคคล

ในมุมหนึ่ง วิธีนี้สามารถอธิบายได้ว่าเป็นการรักษาสิทธิของผู้ถูกกล่าวหา เพราะแต่ละคนมีพฤติการณ์และพยานหลักฐานต่างกัน การเหมารวมทุกคนย่อมไม่เป็นธรรม

แต่ในอีกมุมหนึ่ง หากคดีตั้งต้นจากข้อสงสัยว่ามีการวางระบบร่วมกัน การแยกทุกคนออกจากกันมากเกินไปอาจทำให้ความเชื่อมโยงของเครือข่ายขาดตอน

ตัวอย่างง่าย ๆ คือ หากมีผู้หนึ่งเป็นคนโอนเงิน อีกคนเป็นคนรวบรวมผู้สมัคร อีกคนแจกโพย และอีกคนทำหน้าที่สั่งการ การดูแต่ละคนแบบแยกส่วนอาจทำให้ไม่เห็นว่าแต่ละบทบาททำงานต่อกันอย่างไร

โดยเฉพาะบุคคลระดับบนที่ตามธรรมชาติของขบวนการย่อมไม่จำเป็นต้องลงมือด้วยตัวเองทุกขั้นตอน

นี่จึงเป็นเหตุผลที่ฝ่ายวิพากษ์วิจารณ์กังวลว่า หาก กกต. ใช้มาตรฐานที่เน้นหลักฐานตรงรายบุคคลมากเกินไป คนระดับปฏิบัติการอาจถูกดำเนินคดี ขณะที่ผู้วางระบบหรือผู้บงการอาจหลุดจากวงพิจารณา

สองความเห็น 229 ราย ที่อยู่กันคนละขั้ว

ความไม่แน่นอนยิ่งเพิ่มขึ้นเมื่อมีความเห็นจากคณะอนุกรรมการสองชุดที่ต่างกันอย่างสิ้นเชิง

คณะอนุกรรมการชุดที่ 26 เห็นว่ามีมูลความผิดและควรดำเนินการกับผู้ถูกกล่าวหา 229 ราย ขณะที่คณะอนุวินิจฉัยฯ ชุดที่ 36 กลับเสนอให้ยกคำร้องทั้งหมด 229 ราย

จาก “มีมูลทั้งหมด” ไปจนถึง “ยกทั้งหมด” สะท้อนว่าการตีความข้อเท็จจริงและน้ำหนักพยานหลักฐานในคดีนี้มีช่องว่างอย่างมาก

เมื่อความเห็นทั้งสองชุดถูกนำเข้าสู่การพิจารณาของ กกต. จึงเกิดคำถามว่า ปลายทางจะออกมาในรูปใด

หนึ่งในความเป็นไปได้ที่ถูกตั้งข้อสังเกตมากที่สุด คือ กกต. อาจเลือกส่งศาลเพียงบางราย โดยเฉพาะคนที่มีหลักฐานตรง เช่น สลิปเงิน แชต หรือเอกสารที่เชื่อมโยงถึงตัวอย่างชัดเจน

วิธีนี้อาจทำให้ กกต. สามารถตอบสังคมได้ว่าไม่ได้ยกคดีทั้งหมด ขณะเดียวกันก็ลดจำนวนผู้ถูกดำเนินการลง

แต่ปัญหาคือ หากคนที่ถูกส่งศาลส่วนใหญ่เป็นเพียงผู้ปฏิบัติการระดับล่าง คำถามเรื่องผู้วางแผนหรือผู้ได้ประโยชน์จากระบบก็จะยังคงอยู่

เส้นทางเงินอาจชี้ “คนทำ” แต่ไปไม่ถึง “คนสั่ง”

อีกประเด็นที่ถูกจับตาคือมาตรฐานการรับฟังหลักฐานเรื่องเส้นทางการเงิน

ข้อมูลที่ปรากฏสะท้อนแนวคิดว่า หากนักการเมืองหรือบุคคลที่ถูกมองว่าเป็น “ตัวใหญ่” ไม่ได้เป็นผู้โอนเงินด้วยตนเอง การเอาผิดอาจทำได้ยาก แม้จะมีข้อสงสัยว่ามีบุคคลอื่นเป็นตัวกลางหรือ “ม้า” ทำหน้าที่แทน

หากใช้หลักคิดนี้อย่างเคร่งครัด ผู้ที่อยู่บนสุดของโครงสร้างอาจมีโอกาสรอดมากที่สุด

เพราะคนระดับสั่งการแทบไม่มีเหตุผลที่จะทิ้งหลักฐานด้วยการโอนเงินเอง แจกโพยเอง หรือสื่อสารกับผู้ปฏิบัติทุกคนโดยตรง

คำถามจึงอยู่ที่ว่า กกต. จะพิจารณาเพียง “หลักฐานตรง” หรือจะพิจารณา “พฤติการณ์ประกอบ” ที่เชื่อมโยงหลายเหตุการณ์เข้าด้วยกันด้วย

เรื่องเดียวกันเกิดขึ้นกับพยานบุคคล

หากคำให้การถูกมองว่ามีน้ำหนักน้อยเมื่อไม่มีเอกสาร ภาพ หรือหลักฐานทางการเงินประกอบ ผู้บงการที่ไม่ได้ลงมือเองก็ยิ่งยากที่จะถูกเชื่อมโยง

ผลที่อาจเกิดขึ้นคือ หลักฐานไปถึงคนแจกเงิน แต่ไปไม่ถึงคนสั่งให้แจกเงิน หรือไปถึงคนถือโพย แต่ไปไม่ถึงคนกำหนดรายชื่อในโพย

5 ปมที่ทำให้ความไม่ไว้วางใจสะสม

พริษฐ์ วัชรสินธุ สรุปข้อสงสัยต่อการทำงานของ กกต. ไว้ 5 ประเด็น ซึ่งสะท้อนว่าแรงกดดันต่อ กกต. ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในตอนที่คดีเข้าสู่ขั้นวินิจฉัย

ข้อแรกคือ ระเบียบการเลือก สว. ที่ถูกตั้งคำถามว่าไม่รัดกุมพอ และอาจเปิดช่องให้มีการใช้โพยหรือการจัดตั้งคะแนน

ข้อสองคือ การตรวจสอบคุณสมบัติผู้สมัคร หลังมีข้อกล่าวหาว่าผู้สมัครบางคนให้ข้อมูลประวัติที่ตรวจสอบไม่พบ แต่กลับผ่านกระบวนการและได้รับการรับรอง

ข้อสามคือ การจัดการความผิดปกติในวันเลือก โดยเฉพาะพฤติการณ์ที่ถูกตั้งข้อสงสัยว่าเกิดขึ้นต่อหน้าเจ้าหน้าที่แต่ไม่ได้รับการจัดการอย่างเด็ดขาด

ข้อสี่คือ ความล่าช้าในการดำเนินคดี และการตั้งคณะอนุกรรมการหลายชุด จนถูกตั้งคำถามว่าเป็นการเพิ่มความรอบคอบ หรือเป็นการเตะถ่วงคดี

และข้อสุดท้ายคือความกังวลว่า กกต. อาจ “เป่าคดี” ด้วยการวินิจฉัยว่าหลักฐานไม่เพียงพอ จนเรื่องไม่ถูกส่งให้ศาลฎีกาพิจารณา

เมื่อปัญหาเหล่านี้สะสมต่อเนื่อง ความเชื่อมั่นจึงไม่ได้ขึ้นอยู่กับคำตัดสินสุดท้ายเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับว่า กกต. สามารถอธิบายกระบวนการทั้งหมดต่อสังคมได้ชัดเจนเพียงใด

ปมที่มาของ กกต. ยิ่งเพิ่มแรงกดดัน

อีกประเด็นที่ถูกใช้ตั้งคำถามคือ กกต. 4 ใน 7 คน มีที่มาจากกระบวนการคัดเลือกที่เกี่ยวข้องกับ สว. ชุดปัจจุบัน

ข้อเท็จจริงเรื่องที่มาไม่ได้แปลว่า กกต. จะต้องตัดสินอย่างมีอคติ แต่ในทางการเมืองและความเชื่อมั่นสาธารณะ ย่อมทำให้การพิจารณาคดีนี้ถูกจับตามองเป็นพิเศษ

เพราะผู้ที่กำลังถูกตรวจสอบคือบุคคลที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการได้มาซึ่ง สว. ชุดเดียวกับที่มีบทบาทในระบบคัดเลือกกรรมการบางส่วน

ยิ่งมีข้อสงสัยเช่นนี้ กกต. ยิ่งจำเป็นต้องทำให้เห็นว่าการตัดสินตั้งอยู่บนหลักฐานและเหตุผลที่ตรวจสอบได้

เดิมพันจริงคือความน่าเชื่อถือของระบบเลือกตั้ง

ปลายทางของคดีฮั้ว สว. จึงไม่ใช่เพียงคำถามว่าในจำนวน 229 ราย จะมีใครถูกส่งศาลกี่คน

คำถามใหญ่กว่าคือ กกต. จะสามารถอธิบายได้หรือไม่ว่า เหตุใดบางคนจึงถูกดำเนินคดี บางคนจึงหลุดจากสำนวน และเหตุใดหลักฐานชุดเดียวกันจึงนำไปสู่ข้อสรุปที่แตกต่างกันอย่างมาก

หากสุดท้ายมีเพียงผู้ที่มีหลักฐานตรง เช่น เงินโอนหรือแชต ถูกส่งศาล แต่ไม่สามารถตอบได้ว่าเครือข่ายเหล่านี้เชื่อมโยงถึงใคร หรือใครเป็นผู้กำหนดทิศทางของขบวนการ คำถามต่อ กกต. ก็จะไม่จบลงพร้อมคำวินิจฉัย

ในทางกลับกัน หาก กกต. สามารถแสดงเหตุผลอย่างเป็นระบบว่าได้พิจารณาทั้งหลักฐานรายบุคคลและความเชื่อมโยงของเครือข่าย พร้อมเปิดเหตุผลของการยกหรือส่งศาลอย่างชัดเจน ก็อาจช่วยลดข้อสงสัยลงได้

เพราะท้ายที่สุดแล้ว คดีนี้ไม่ได้วัดเฉพาะความผิดของผู้ถูกกล่าวหา

แต่กำลังวัดด้วยว่า องค์กรที่มีหน้าที่รักษาความสุจริตของการเลือกตั้ง ยังสามารถสร้างความเชื่อมั่นให้สังคมได้มากเพียงใด