เขื่อน

โดย...ณ กาฬ เลาหะวิไลย

เขื่อนแม่วงก์ กลายเป็นกรณีที่ทำให้เกิดข้อขัดแย้งอย่างสูงในสังคม โดยเฉพาะการคัดค้านที่บังเกิดขึ้น

ความจริงแล้วการสร้างเขื่อนเป็นประเด็นที่ถกเถียงกันอย่างเนิ่นนาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อมีข้อมูลระบุว่า การสร้างเขื่อนขนาดใหญ่ไม่เหมาะสมอีกต่อไป เนื่องจากปริมาณน้ำฝนเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม การสร้างเพื่อหวังจะกักเก็บน้ำตามข้อมูลที่มีอยู่ จึงไม่ถูกต้อง

หนทางที่ควรจะเป็นก็คือการสร้างเขื่อนขนาดกลาง ขนาดเล็ก เชื่อมโยงระบบน้ำเข้าด้วยกันดีกว่าการสร้างเขื่อนขนาดใหญ่

นอกจากนั้นมีงานเขียนหลายชิ้นที่น่าหยิบยกมาพิจารณา อาทิ ศ.ดร.สุทัศน์ ยกส้าน ภาคีสมาชิก ประเภทวิทยาศาสตร์กายภาพ สาขาวิชาฟิสิกส์ สำนักวิทยาศาสตร์ เขียนไว้ในเว็บไซต์ราชบัณฑิตยสถาน เกี่ยวกับเขื่อน ผลกระทบต่อคุณภาพชีวิต โดยขอตัดคัดย่อมาบางส่วน

ข้อเขียนดังกล่าวระบุว่าประชาชนในประเทศต่างๆ เริ่มสูญเสียความเชื่อมั่นเขื่อนแล้ว

ในวารสาร Science หลายปีก่อนนี้ รายงานการศึกษาสถานภาพของเขื่อนต่างๆ ในประเทศสวีเดน โดย C. Nilsson แห่งมหาวิทยาลัย Umea พบว่า เขื่อนที่มีอายุประมาณ 70 ปี จำนวนชนิดของพืชในบริเวณเขื่อนได้ลดลง 15% บริเวณที่สามารถเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ก็ลด

และถ้าเขื่อนที่มีขนาดใหญ่มากเพียงใด จำนวนชนิดของสัตว์ที่เคยอาศัยอยู่ในบริเวณนั้นก็ยิ่งมีแนวโน้มจะลดลงมากเพียงนั้น

ในรายงานที่ World Commission on Dams ของ World Bank ฉบับเดือน พ.ย. 2543 ได้มีการประเมินสถานภาพของเขื่อนต่างๆ ในโลกเป็นครั้งแรกว่า เฉพาะในช่วงเวลาเมื่อ 20 ปีก่อนนี้ ประเทศต่างๆ ได้ใช้เงินมากถึง 1.6 แสนล้านบาทต่อปีเพื่อสร้างเขื่อน และการสร้างเขื่อนได้ทำให้คน 80 ล้านคนต้องอพยพที่อยู่อาศัย

แต่ประเด็นที่น่าประหลาดใจที่สุดคือ ประเทศต่างๆ ที่สร้างเขื่อนมักไม่ได้กระทำคือ การติดตามผลที่เกิดขึ้นจากการสร้าง

เพราะตัวเลขได้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า 25% ของเขื่อนที่สร้างแล้วให้น้ำได้น้อยกว่า 50% ของเป้าหมาย และ 10% ของเขื่อนที่ตะกอนดินโคลนมากจนทำให้ปริมาตรน้ำมีน้อยกว่าครึ่งของเป้าที่ตั้งไว้

นอกจากปัญหาพื้นฐานเหล่านี้แล้ว ปัญหาเรื่องคอร์รัปชั่นในโครงการมูลค่านับล้านล้านบาท ก็เป็นปัญหาใหญ่ในการสร้างเขื่อน

นี่แหละ จะสร้างเขื่อนต้องคิดให้จงดี

ไม่เช่นนั้นอาจกลายเป็นการสร้างอนุสาวรีย์ที่ไม่มีน้ำเหลืออยู่เอาไว้ดูต่างหน้า