สามขาโมเดล(3)

โดย...ณ กาฬ เลาหะวิไลย

ชาวบ้านสามขา อ.แม่ทะ จ.ลำปาง ประสบปัญหาซ้ำซากเหมือนกับหลายๆ พื้นที่ คือน้ำท่วมหน้าฝน น้ำขาดหน้าแล้ง

หลายวิธีถูกนำมาใช้ แต่ไม่สำเร็จ จนสุดท้ายชาวบ้านค้นพบแนวทางแก้ไขภายหลังจากการไปดูงานที่ศูนย์ศึกษาเพื่อการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชดำริ จ.เชียงใหม่

วิชาที่ชาวบ้านได้รับ คือ การสร้างฝายขนาดเล็ก พลิกฟื้นสภาพป่าโกร๋นให้เป็นป่าสมบูรณ์

หมู่บ้านสามขา ตั้งอยู่ตีนเขา หรือตีนดอย การสร้างฝายชั้นเดียว ทานแรงน้ำไม่ได้ ชาวบ้านจึงทำฝายขนาดเล็ก ตามร่องน้ำไหล ตั้งแต่บนยอดเขาลงมา ดักเส้นทางน้ำเอาไว้เป็นชั้นๆ เรียงรายกัน จากนั้นค่อยสร้างฝายขนาดใหญ่ในทางลงก่อนถึงอ่างเก็บน้ำ

ฝายขนาดเล็ก มีเป้าหมายก็คือชะลอการไหลของน้ำ เมื่อฝนตกลงมา หากไม่มีฝาย น้ำจะไหลอย่างรวดเร็ว แต่ถ้ามีฝายชะลอให้น้ำไหลช้าลง จะทำให้พื้นดินรอบๆ ซึมซับความชุ่มชื้นได้นานขึ้น เมื่อผืนดินมีความชุ่มชื้น ต้นไม้ก็เติบโต

เมื่อมีต้นไม้มากขึ้น ป่าเสื่อมโทรมจะเป็นป่าสมบูรณ์ และป่าสมบูรณ์จะเป็นแหล่งความชุ่มชื้นในหน้าแล้ง รวมถึงทำหน้าที่ไม่ต่างจากกำแพงกั้นน้ำไม่ให้ไหลทะลุยามฝนเท

ชาวบ้านใช้เวลา 3 ปี ฟื้นฟูสภาพป่าโล้นบนภูเขา จนกลายเป็นป่าสมบูรณ์อย่างน่าอัศจรรย์ โดยมีเครื่องมือสำคัญคือฝายขนาดเล็กที่ขณะนี้เรียงรายตามร่องน้ำกว่า 6,000 ฝาย

บ้านสามขา ยังสร้างกฎดูแลป่าของตัวเอง โดยแบ่งป่าบนเขาเป็น 3 โซน โซน ก) เป็นป่าอนุรักษ์ห้ามตัดไม้ทุกชนิด โซน ข) เป็นป่าที่อนุญาตให้ใช้ไม้ปลูกบ้านได้ตามความเหมาะสม และโซน ค) เป็นป่าหัวไร่ปลายนา ใช้ไม้ทำประโยชน์ได้เต็มที่

ชาวบ้านทุกคนกลายเป็นผู้ดูแลรักษาป่า หน้าแล้งจะมีหน่วยป้องกันไฟหมุนเวียนดูแล ทุกคนเป็นเจ้าของป่า เจ้าของน้ำร่วมกัน

ความอุดมสมบูรณ์กลับมาสู่บ้านสามขาอีกครั้ง น้ำที่เคยท่วมหน้าฝนก็ไม่ท่วม น้ำที่ขาดในหน้าแล้ง ก็กลับมีน้ำใช้อย่างพอเพียง

นี่แหละคือ สามขาโมเดล ที่ไม่เพียงแต่แก้ปัญหาน้ำแล้ง น้ำท่วม แต่ยังแก้ความยากจนอย่างยั่งยืน โดยแม้จะไม่ได้รับการโปรโมต โฆษณาเท่าบางระกำโมเดลก็เถอะ

แต่รับประกันได้ว่า ประสบความสำเร็จเหนือกว่าอย่างแน่นอน