ธรรมนูญครอบครัวควรมีหรือไม่ควรมี

ผมได้เคยเขียนบทความเรื่องเอกสารทางกฎหมายกับบริษัทธุรกิจครอบครัวว่า เอกสารทางกฎหมายที่สำคัญมีอยู่ 4 ประเภท และการมีเอกสารทางกฎหมายก็เพื่อป้องกันปัญหาข้อพิพาทระหว่างสมาชิกในครอบครัวที่เกิดจากการดำเนินธุรกิจและปัญหาทางกฎหมายได้ทำให้ธุรกิจเติบโตอย่างยั่งยืน แม้จะไม่ได้ผลเต็มที่ โดยเอกสารทางกฎหมายมีอยู่ 4 ประเภท คือ

1.ข้อบังคับของบริษัท ซึ่งข้อบังคับของบริษัทนั้นจะต้องออกแบบและเขียนเป็นไปตามความจำเป็นและความต้องการของแต่ละครอบครัว โดยเฉพาะข้อบังคับของบริษัทโฮลดิ้งของครอบครัวที่ต้องกำหนดประเภทของหุ้น จำนวนกรรมการ การลงมติของคณะกรรมการและผู้ถือหุ้น ข้อจำกัดในการโอนหุ้น รวมถึงการซื้อขายหุ้นระหว่างกันเมื่อเกิดข้อพิพาท

แต่ข้อบังคับนี้จะเป็นข้อมูลที่บุคคลภายนอกดูได้

2.สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น ซึ่งเป็นการกำหนดสิทธิระหว่างผู้ถือหุ้นด้วยกันที่อาจจะไม่อยากจะเขียนอยู่ในข้อบังคับ แต่เป็นการตกลงเกี่ยวกับสิทธิหน้าที่ของผู้ถือหุ้นที่เป็นสมาชิกในครอบครัว (แต่ไม่อาจใช้กับบุคคลที่ไม่ได้เป็นผู้ถือหุ้นของบริษัท จึงอาจต้องใช้กลไกของธรรมนูญครอบครัวในการเป็นแนวทางปฏิบัติ)

3.พินัยกรรม เพื่อขจัดข้อโต้เถียงเมื่อเจ้าของธุรกิจเสียชีวิตลง ซึ่งผมก็ได้เขียนแนวทางในการจัดทำพินัยกรรมไปแล้ว และ

4.ธรรมนูญครอบครัวหรือข้อพึงปฏิบัติ Family Constitution และ Code of Conduct ซึ่งผมยังไม่ได้เขียนแนวทางการจัดทำหรือผลทางกฎหมายไว้

เรื่องธรรมนูญครอบครัวเป็นเรื่องใหม่ในบริษัทธุรกิจไทย แต่ในต่างประเทศเป็นเรื่องที่มีมานานแล้ว โดยทั่วไปแล้วธรรมนูญครอบครัวหรือข้อพึงปฏิบัตินั้น อาจจะไม่มีผลผูกพันทางกฎหมาย แต่มีลักษณะเป็นการที่จะกำหนดกฎเกณฑ์ว่า ธุรกิจครอบครัวจะทำให้สมาชิกในครอบครัวบริหารจัดการอย่างไร และมักจะไม่มีผลผูกพันในทางกฎหมายแต่เป็นเพียงแนวทางปฏิบัติที่ดีสำหรับสมาชิกในครอบครัว

สำหรับธรรมนูญครอบครัวในประเทศไทยนั้น ผมไม่แน่ใจว่ามีครอบครัวใดที่จะทำร่างขึ้นเป็นเอกสารที่เผยแพร่ อาจจะมีธรรมนูญครอบครัวบางครอบครัวที่กำหนดกฎเกณฑ์ไว้ แต่ถือเป็นความลับ ไม่มีการเปิดเผยกับบุคคลภายนอก

กล่าวโดยรวมลักษณะของธรรมนูญครอบครัวก็จะเป็นลักษณะที่มีข้อกำหนดเกี่ยวกับการทำงานหรือวิสัยทัศน์ของธุรกิจครอบครัว การกำหนดเจตนารมณ์ เป้าประสงค์ ปรัชญาของการดำเนินธุรกิจระหว่างสมาชิกในครอบครัว

ผมได้เคยศึกษาจากแนวทางการร่างธรรมนูญครอบครัวของต่างประเทศแล้วก็พบว่า การจัดทำธรรมนูญครอบครัวส่วนใหญ่มักจะไม่มีบทบัญญัติให้เป็นการผูกพันทางกฎหมาย แต่เป็นการร่างเพื่อที่จะให้สมาชิกในธุรกิจครอบครัวทุกคนมีความเข้าใจ และเป็นแนวทางปฏิบัติที่กำหนดสิทธิและหน้าที่ของสมาชิกในธุรกิจครอบครัวให้ปฏิบัติได้อย่างครบถ้วน

โครงสร้างของธรรมนูญครอบครัวมักจะประกอบไปด้วยโครงสร้างหลักๆ ดังต่อไปนี้

1.บททั่วไปที่เกี่ยวข้องระหว่างธุรกิจกับครอบครัว เป็นการกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างครอบครัวและธุรกิจบริษัทครอบครัวว่า มีกลยุทธ์ระยะสั้นและระยะยาวอย่างไร (long term strategy) คุณค่าของธุรกิจครอบครัวว่าจะมีการทำงานต่อไปอย่างยั่งยืนอย่างไร การแบ่งแยกปัญหาของครอบครัวกับธุรกิจ

2.คำนิยาม กำหนดคำนิยามในการที่จะใช้ตีความธรรมนูญครอบครัว อาทิ กำหนดประเภทของสมาชิกในครอบครัวว่า คนกลุ่มใดจะเป็นสมาชิกในครอบครัวประเภทใด เขย สะใภ้ จะเป็นสมาชิกในครอบครัวที่แตกต่างกับสมาชิกในครอบครัวคนอื่นหรือไม่ ซึ่งใช้ในการร่างเอกสารกฎหมายโดยทั่วไป ก็จะต้องมีคำนิยามเพื่อประโยชน์ในการตีความ

3.วิสัยทัศน์ของธุรกิจครอบครัว ในขณะนี้และในอนาคตที่จะวางกลยุทธ์ที่จะให้ความรู้ที่จะให้ธุรกิจทำธุรกิจอย่างไรบ้าง บางครอบครัวก็อาจจะนำ Value หรือ Vision ของธุรกิจมาใส่ในธุรกิจครอบครัว เช่น ความรับผิดชอบต่อลูกค้า คุณภาพของสินค้า และการปฏิบัติหน้าที่ให้เป็นพลเมืองดีของประเทศเพื่อเป็นแนวทางให้ธุรกิจครอบครัวมุ่งไปถึง