มุมมองประเด็น ทุจริต-กลไกสังคม (3)

โดย  ดร.ปิยะพันธ์ ทยานิธิ

ฉบับที่แล้วกล่าวถึง สำนึกในหน้าที่ความรับผิดชอบ สัปดาห์นี้ต่อด้วย คนดีต้องทำตัวให้เป็นแบบอย่างที่ดี เมื่อคนดีมีตำแหน่งมีอำนาจเป็นผู้นำแล้ว ไม่ใช่แค่ควบคุมคนไม่ดีในปัจจุบัน แต่ต้องแก้รากเหง้าปัญหา ขจัดต้นตออุปสรรคสะสางพื้นฐานบริบท

สร้างระบบวางรากฐานองค์กรหรือสังคม และพัฒนาคนสำหรับอนาคตที่ดีกว่า ให้ดีพร้อมบริบูรณ์เป็นกลางตามสามเหลี่ยมคุณสมบัติประจำตัว (AnIndividuality Triangle) ได้แก่ คุณวุฒิประจำกาย (Ingenuity) คุณธรรมประจำใจ (Integrity) คุณค่านัยสำคัญความหมายประจำชีวิต (Importance)

ทั้งนี้ อย่าให้คนเด่นดังมีชื่อเสียงประพฤติตัวเป็นแบบอย่างที่ไม่ดีไม่พึงประสงค์ รวมถึงการสมคบร่วมด้วยช่วยกันทำผิดทำชั่ว (Complicity and Conspiracy)

การไม่ทอดทิ้งใคร (Inclusion) หมายถึง ต้องคิดคำนึงถึงทุกภาคส่วนให้ครอบคลุมครบถ้วนรอบคอบอย่างบูรณาการ ต้องให้ทุกคนเปลี่ยนแปลงไปด้วยกันเป็นลำดับขั้น และเผชิญกับผลกระทบทั้งเชิงบวกและลบไปด้วยกัน ไม่ใช่รับประโยชน์แต่ฝ่ายเดียว ไม่ใช่มุ่งให้ร้ายใครแต่ฝ่ายเดียว นั่นคือบริบทสำคัญของกลไกสังคม

โครงสร้างกลไกสังคม (Social Structure) ดำเนินชีวิตเป็นปกติเป็นธรรม เสมือนวงล้อที่หมุนไปบนเส้นทางอย่างสมดุล (Balance) ถ่วงดุล (Counterbalance) ตามธรรมชาติของสังคมมนุษย์ ประกอบด้วย ธรรมเนียม (Formality) ระบบประเพณีประพฤติปฏิบัติมารยาท

ธรรมศาสน์ (Mentality) ระบบเลี้ยงดูอบรมฝึกฝนสำนึกความดีงามความชั่วร้าย ศรัทธาความเชื่อ กระแสอารมณ์ อวิชชากิเลสตัณหาอุปาทาน รักโลภโกรธหลง ชอบชัง

ธรรมศาสตร์ (Intellectuality) ระบบศึกษาเล่าเรียนหลักวิชาความรู้วิทยาการเหตุผล ธรรมศิลป์ (Capability) ระบบฝึกหัดทักษะความสามารถชำนาญสร้างสรรค์

ธรรมกิจ (Duty) ระบบสิทธิบทบาทภาระหน้าที่ความรับผิดชอบและยอมรับผลการปฏิบัติ ธรรมเศรษฐ์ (Economy) ระบบเศรษฐกิจธุรกิจธนกิจรัฐกิจ กระแสความต้องการ อุปสงค์อุปทานรสนิยม

ธรรมนิติ (Legality) ระบบระเบียบวินัยกฎหมายข้อบังคับ ความเคารพยำเกรง ความเรียบร้อยสงบสุข ธรรมยุติ (Authority) ระบบบังคับใช้ระเบียบและอำนาจ พิพากษา ความปลอดภัย ความหวาดกลัวละอายใจ

และธรรมบาล (Governmentality) ระบบปกครองกำกับควบคุมดูแล กำชับเฝ้าระวังรักษา ตรวจตราทบทวนแก้ไข เปรียบกับดุมล้อที่เป็นศูนย์กลางบูรณาการโครงสร้างวงล้อ โดยสาระสำคัญอาจอยู่ในรูปแบบทั้งที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษร (Concept) และเป็นลายลักษณ์อักษร (Code) เช่น จรรยาและจรรยาบรรณ เป็นต้น

ความดีจริงต้องทำให้ตลอดทางตั้งแต่เจตนาดี ดูดี ฟังดูดี เห็นว่าดี ทำได้ดี จนถึงได้ผลดี กล่าวคือความดีครอบคลุมทั่วรากฐานของวัฒนธรรม ซึ่งต้องตอบประเด็นคำถามว่า ใครว่าดี ว่าอะไรดี แล้วดีกับใคร ความเข้าใจจริงถึงความเหมือนและต่างมีความสำคัญมาก ดีกับส่วนร่วมส่วนรวม ดีกับส่วนใหญ่หรือส่วนน้อย

ยิ่งกว่านั้นคือ มันไม่ดีกับใครส่วนไหนบ้างหรือไม่ อย่างไร เพราะทุกอย่างมักมีสองด้านควบคู่กันหากส่วนใหญ่อ่อนแอแถมยังละเลยเพิกเฉยต่อหน้าที่อีก

ขณะที่ส่วนน้อยแข็งแรงแกร่งกร้าวมุ่งมั่นแล้ว ส่วนน้อยก็อาจกลายเป็นฝ่ายนำฝ่ายมีอำนาจครอบงำได้ ทั้งที่โดยแบบแผนยังดูว่าเป็นส่วนใหญ่ก็ตาม

กรณีส่วนน้อยไม่ดี แถมยังขยันทำชั่วขี้เกียจทำดี เป็นสภาพปัญหาที่พบได้บ่อยซ้ำซากในกลุ่มสังคมและหลายระดับขององค์กร กรณีส่วนน้อยดีกว่า ก็อาจจะพอช่วยแก้ปัญหาเฉพาะหน้าและนำไปสู่การปรับเปลี่ยนที่ดีขึ้นได้บ้าง

พระราชดำรัสของในหลวงรัชกาลที่ 9 มีตอนหนึ่งว่า “กิจการทุกอย่างรวมทั้งการดำรงชีวิตที่ดี จะต้องปรับปรุงตัวตลอดเวลา และการปรับปรุงตัวนี่จะต้องมีความเพียรและความอดทนเป็นที่ตั้ง”

และอีกตอนโดยย่อว่า “การทำความดีเป็นการทวนกระแสความพอใจและความต้องการ จึงทำได้ยากและเห็นผลช้า แต่ต้องทำ เพราะหาไม่ ความชั่วจะเข้ามาแทนที่แล้วจะพอกพูนขึ้นอย่างรวดเร็วโดยไม่ทันรู้สึกตัว”

ดังนั้น จิตกับจริตอยู่ที่ใจ เส้นทางชีวิตกลไกสังคมจึงต้องอาศัยใจเป็นหลักไปตลอด ได้แก่ ตั้งใจ สนใจ ใส่ใจ จริงใจ สุจริตใจ บริสุทธิ์ใจ มั่นใจ เชื่อใจในกรรมดี รวมถึงอดใจ ข่มใจ ยับยั้งชั่งใจ แข็งใจ ห้ามใจต่อกรรมชั่ว

ถ้าส่วนใหญ่ชั่ว ก็ย่อมนำองค์กรและสังคมไปสู่ความเสื่อมถอย ถ้าส่วนใหญ่ดีและอยู่รอดขยายตัวเติบโตงอกงาม ด้วยความรักดีความสามัคคี ก็อาจนำไปสู่สังคมส่วนร่วมส่วนรวมที่ดีขึ้นได้

อนึ่ง ส่วนใหญ่ ส่วนร่วมและส่วนรวม รวมถึงดีกับชั่ว เป็นสถานภาพที่แปรเปลี่ยนได้ตามสถานการณ์และกาลเวลา ไม่คงที่ไม่แน่นอนตามหลักไตรลักษณ์ (Tri-Characteristic) ต่างสัมพันธ์เชื่อมโยงกันพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน จึงเป็นเงื่อนไขที่สำคัญและจำเป็นอย่างยิ่ง