หญิงๆ ชายๆ ชายๆ หญิงๆ

โดย กรกิจ ดิษฐาน

วิวาทะร้อนแรงเรื่องหนึ่งในวงการศาสนา-มานุษยวิทยาบ้านเรา คือเรื่องชาวเพศทางเลือกควรได้รับอนุญาตให้บวชเป็นภิกษุหรือไม่? ที่จริงประเด็นนี้เป็นเรื่องถกเถียงมาเนิ่นนาน แม้พระวินัยและอรรถกถาจะระบุชัด แต่ที่ยังเป็นเรื่องถกเถียงขึ้นมาได้ เพราะความเข้าใจไม่ตรงกันในหลายๆ ด้าน

พูดถึงประเด็นเรื่องเพศสภาพกับพุทธศาสนา นึกขึ้นได้ว่า ในตัวบทของฝ่ายมหายานมีการ “อธิบาย” เรื่องนี้อยู่แบบกลายๆ ในทำนองว่า รูปลักษณ์ทางเพศไม่สำคัญเท่ากับเจตนาที่จะปฏิบัติให้ถึงธรรม จะเป็นชายหรือหญิง หรือกลับชาย/หญิงไปมาก็ไม่สำคัญ ถึงจะไม่บอกตรงๆ ว่าเกี่ยวกับเพศทางเลือก แต่การสลับเพศไปมาก็น่าจะเครือๆ กัน เพราะถึงที่สุดสรรพสัตว์ล้วนผ่านการเป็นชายเป็นหญิง หรือไม่ใช่ชายไม่ใช่หญิงมาแล้วทั้งสิ้นระหว่างการเดินทางผ่านชาติภพอันยาวไกลสุดหยั่ง

ตัวบทตอนนี้ปรากฏในวิมลเกียรตินิรเทศสูตร ปริเฉทที่ 7 สรรพสัตว์วิทรรศนะวรรค เป็นการสนทนาระหว่างพระสารีบุตรกับนางเทพธิดา ซึ่งประชุมกัน ณ เคหาสน์ของอุบาสกวิมลเกียรติ มีความดังนี้

“...ก็โดยสมัยนั้นแล ในคฤหาสน์ของท่านวิมลเกียรติ มีเทพธิดาองค์หนึ่ง เห็นหมู่เทวบริษัทสดับฟังธรรมบรรยายของท่านคฤหบดีนั้น นางจึงสำแดงองค์ให้ปรากฏ แลนางได้โปรยทิพยบุปผาบูชาหมู่แห่งพระโพธิสัตว์กับทั้งพระมหาสาวก...”

เมื่อได้สนทนากับพระสารีบุตรจึงทราบว่า เทพธิดาองค์นี้มีภูมิธรรมลึกซึ้ง มีมหากรุณาต่อสรรพสัตว์ และปรารถนาโพธิสัตว์ภูมิ ท่านจึงเกิดกังขา เพราะเห็นว่าอีกฝ่ายยังดำรงเพศสภาพของสตรี แต่กลับมีปณิธานของสมณะ จึงซักถามว่า

“...ดูก่อนเทวี ก็ไฉนเธอจึงไม่เปลี่ยนสภาวะความเป็นหญิงของเธอเสียเล่า?...”

เทพธิดาตอบว่า “...ตลอดระยะกาล 12 ปีมา ดิฉันค้นหาไม่พบสภาวะความเป็นหญิงตัวดิฉันเลย เมื่อเป็นดังนี้จะให้เอาอะไรมาเปลี่ยนเล่าพระคุณเจ้า อุปมาบุรุษมายากรได้สำแดงรูปสตรีมายาขึ้น หากมีผู้ถามรูปมายานั้นว่า ไฉนท่านจึงไม่เปลี่ยนสภาวะของท่านเสียเล่า การถามเช่นนั้นชื่อว่าเป็นการถามที่ถูกต้องกับความเป็นจริงฤๅไม่เจ้าคะ?...”

พระสารีบุตรตอบว่า “...ไม่ถูกต้องหรอกเทวี! เพราะอันที่จริงมีแต่สภาพมายาสาระ หาแก่นสารมั่นคงมิได้ จะเอาอะไรที่ไหนมาเปลี่ยน...”

เทพธิดาจึงว่า “...สิ่งทั้งปวงก็มีอุปไมยฉันเดียวกัน ปราศจากสภาวะคงที่ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระคุณเจ้ายังจะถามดิฉันว่า ไฉนจึงไม่เปลี่ยนสภาวะหญิงไปเสียทำไมกัน” ครั้งนั้นแล เทพธิดานางนั้นได้สำแดงอิทธาภิสังขารบันดาลให้พระสารีบุตรกลายเป็นตัวนางเทพธิดาเสียเอง ส่วนตนเองก็แปลงร่างเป็นสารีบุตรแล้วจึงย้อนกลับไปถามสารีบุตรว่า “เทวี! ไฉนเธอจึงไม่เปลี่ยนสภาวะหญิงเสียเล่า ?”...

พระสารีบุตรในรูปนางเทพธิดา ตอบว่า “อาตมภาพมิทราบว่าเหตุใดอยู่ดีๆ จึงมากลายเป็นนางเทพธิดาไปได้ ?”

เทพธิดาตอบว่า

“...พระคุณเจ้าสารีบุตร ถ้าพระคุณอาจแปรเปลี่ยนรูปหญิงนี้ได้ สตรีทั้งปวงก็จักสามารถเปลี่ยนภาวะของเธอได้ เช่นกับพระคุณเจ้าเองมิใช่เป็นสตรี แต่ก็สำแดงปรากฏเป็นรูปสตรีฉันใด สตรีทั้งหลายแม้จักปรากฏโดยรูปว่าเป็นหญิง แต่ความจริงแล้วก็หาสภาวะหญิงมิได้ฉันนั้น เพราะเหตุประการฉะนี้แล พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า สิ่งทั้งปวง ไม่มีสภาวะชาย ฤๅสภาวะหญิง...”

จากพระสูตรได้อธิบายชัดเจนดีแล้ว ไม่จำเป็นต้องอธิบายเพิ่มเติมว่า ในระดับปรมัตถ์ เพศสภาพสำคัญกับการบรรลุธรรมหรือไม่ อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกคนที่จะเข้าใจสภาวะไร้เพศในระดับปรมัตถ์ที่ว่า ถึงที่สุดแล้วไม่มีชาย ไม่มีหญิง มีวิบากกรรม ตัณหา-อุปาทาน พัดพาให้เกิดภาพและชาติ

ดังนั้น ขอเพียงให้เข้าใจว่า ดับตัณหาอย่างไร อวิชชาอย่างไร ก็รอดจากทุกข์เข็ญแล้ว ไม่จำเป็นต้องรอวิบากกรรมซัดพาให้เป็นชาย แล้วจึงได้โอกาสบวชเรียน อีกประการหนึ่ง ในบ้านเมืองเรามีอุบาสกอุบาสิกาชั้นเลิศมากมาย ท่านเหล่านี้ถือเพียงศีล 5 ศีล 8 ก็ประสบควาสำเร็จยิ่งใหญ่ ทัศนะนี้รับรองโดยพระโพธิสัตว์อสังคะ มหาปราชญ์ชาวเมืองปาชาวาร์ ผู้ก่อตั้งสำนักโยคาจาร (อย่างไรก็ตามท่านก็มีเงื่อนไขเกี่ยวกับบัณเฑาะก์ที่จะขอละไว้ ณ ที่นี้)

โดยส่วนตัวแล้ว ผมคิดว่าการถือเพศบรรพชิตนั้นยากเย็นยิ่ง เหมือนเดินอยู่ในพงหนาม มีคมห่างจากร่างกายเพียงไม่กี่นิ้ว ต้องสำรวมตัวแจ ไม่เช่นนั้นจะถูกทิ่มแทงอยู่ตลอด หากจิตใจไม่เข้มแข็งก็อย่าได้คิดบวชจะได้บาปมากกว่าบุญ

เป็นฆราวาสถือเบญจศีลให้ครบถ้วนไม่มัวหมองเท่านี้ก็แทบกระอักเลือดแล้ว ป่วยการไปไยกับการถือสิกขาบท 227 ข้อ แล้วแค่เบญจศีลก็เพียงพอแล้วให้เกิดดวงตาเห็นธรรม ไม่จำเป็นต้องตัดทางโลกเต็มตัว

และความต้องการจะบวชเพียงเพื่อจะชนะคะคาน ในนามของสิทธิเสรีภาพนั้น จะเป็นการเผาตัวเองในผ้าเหลืองเสียมากกว่า

ภาพ วิมลกีรติเทศนา (&&2173;&>5705;&>8436;&>5945;&>2294;) ภาพเขียนของหลี่กงหลิน (&>6446;&>0844;&*0607;) จิตรกรสมัยราชวงศ์ซ่ง แสดงเหตุการณ์ขณะเทพธิดาสนทนาธรรมกับพระสารีบุตร โดยอุบาสกวิมลกีรติกำลังเสวนาธรรมกับพระโพธิสัตว์