กฎหมายผูกขาดใหม่

ดร.รุจิระ บุนนาค[email protected] : @RujiraBunnag

ในการประกอบธุรกิจการค้า ย่อมมีทั้งผู้ประกอบธุรกิจรายใหญ่และรายเล็ก รายใหญ่มักจะได้เปรียบรายเล็ก เพราะมีเงินทุนมาก เมื่อซื้อสินค้าวัตถุดิบหรือบริการใดๆ จะได้ราคาถูกกว่าเพราะซื้อมากกว่าใช้กับหลายสาขา จึงมีต้นทุนที่ถูกกว่ารายเล็ก บางทีอาจจงใจขายต่ำกว่าทุนเป็นระยะเวลายาวนาน หรือใช้กลยุทธ์อย่างอื่นที่ไม่เป็นธรรม

หากสถานการณ์ดำเนินการไปเรื่อยๆ รายเล็กจะสู้ไม่ได้ต้องปิดกิจการไป ผู้ขายสินค้าหรือบริการในธุรกิจนั้นๆ จะเหลือแต่รายใหญ่ ทำให้ไม่มีการแข่งขัน หรือการแข่งขันถูกลดถูกจำกัดลง ไม่มีทางเลือกให้กับผู้บริโภคที่จะตัดสินใจซื้อสินค้าหรือบริการ ผู้ประกอบธุรกิจรายใหญ่จะสามารถตั้งราคาและเงื่อนไขต่างๆ ได้ตามใจชอบ ซึ่งไม่เป็นผลดีต่อสังคม

ด้วยเหตุนี้ประเทศต่างๆ จึงออกกฎหมายมาควบคุม ที่รู้จักกันในนามของกฎหมายป้องกันการผูกขาด (Anti Trust Law) หรือกฎหมายการแข่งขัน (Competition Law) เพื่อให้การแข่งขันทางธุรกิจเป็นธรรมและเกิดประโยชน์ต่อผู้บริโภค ผู้ประกอบการ และสังคม

รูปแบบของการผูกขาดนั้น มีอยู่หลายประเภท เช่น การขายพ่วง (Tying on Sale) การรวมกิจการ ฯลฯ ในปัจจุบันประเทศต่างๆ ใช้กฎหมายผูกขาดดำเนินการกับผู้ประกอบธุรกิจรายใหญ่หลายราย ตัวอย่างเช่น บริษัท ไมโครซอฟท์ ผู้ผลิตซอฟต์แวร์รายใหญ่ของโลก เคยถูกดำเนินคดีตามกฎหมายผูกขาดทั้งในสหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรป และเกาหลีใต้ กรณีการพ่วงโปรแกรมมีเดียเพลเยอร์ และโปรแกรมสนทนาไปกับระบบปฏิบัติการวินโดวส์ ทำให้ ผู้ประกอบธุรกิจรายอื่นไม่สามารถทำตลาดได้และเป็นการผูกขาด บริษัท ไมโครซอฟท์ ต้องจ่ายค่าปรับจำนวนมากให้กับหน่วยงานของประเทศต่างๆ

นอกจากนี้ การตกลงทางธุรกิจที่ไมโครซอฟท์จะรวมตลาดซอฟต์แวร์ธุรกิจกับผู้ประกอบการรายอื่น ได้เคยถูกกระทรวงยุติธรรมของสหรัฐอเมริกาล้มการตกลงไปแล้ว เพราะหลังจากการรวมแล้ว ธุรกิจนั้นจะมีขนาดใหญ่มากถึงร้อยละ 90 ของตลาดทั้งหมด อันอาจถือเป็นการผูกขาดเช่นกัน

บริษัท แมคโดนัลด์ แฟรนไชส์ฟาสต์ฟู้ดชื่อดัง คนทั่วไปจะเข้าใจว่า ประกอบธุรกิจขายแฮมเบอร์เกอร์แต่เพียงอย่างเดียว แต่จริงๆ แล้วยังประกอบธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ด้วย หากใครต้องการซื้อแฟรนไชส์จากแมคโดนัลด์เพื่อให้ได้สิทธิในการจำหน่ายแฮมเบอร์เกอร์ รวมทั้งการใช้เครื่องหมายการค้าของแมคโดนัลด์จะต้องเช่าสถานที่ตั้งร้านจากแมคโดนัลด์ด้วย

รูปแบบธุรกิจดังกล่าวทำให้แมคโดนัลด์มีสาขาหลายหมื่นแห่ง และมีทำเลดีมากๆ อยู่ในร้อยกว่าประเทศ และถือได้ว่าเป็นบริษัทอสังหาริมทรัพย์ที่ใหญ่ที่สุดในโลก อย่างไรก็ตาม การกำหนดเงื่อนไขในการประกอบธุรกิจดังกล่าว อาจถือเป็นการขายพ่วงอย่างหนึ่ง คือขายแฟรนไชส์พ่วงสัญญาเช่า ซึ่งการขายพ่วงในบางรูปแบบสามารถทำได้ แต่บางรูปแบบอาจผิดกฎหมาย ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับรูปแบบและองค์ประกอบของการขายพ่วงนั้น

ในประเทศไทยได้เคยมีกรณีการขายพ่วงที่โด่งดัง คือ การขายเหล้าพ่วงเบียร์ ซึ่งทางบริษัทผู้ผลิตสุรารายหนึ่งกำหนดว่า หากร้านค้าอยากได้สุราไปจำหน่ายต้องซื้อเบียร์ของตนไปจำหน่ายด้วย มิฉะนั้นจะไม่ขายสุราให้ กลยุทธ์ขายพ่วงนี้ ทำให้ค่ายเบียร์อื่น ซึ่งไม่มีสุราเป็นของตนเอง ต้องเสียส่วนแบ่งการตลาดเป็นอันมาก แต่ไม่ผิดกฎหมายในช่วงนั้น เพราะยังไม่ได้มีการประกาศใช้หลักเกณฑ์เกี่ยวกับผู้มีอำนาจเหนือตลาด ทางการจึงได้แต่เพียงแจ้งตัวแทนจำหน่ายช่วงว่า การขายสุราพ่วงเบียร์เป็นการกระทำที่ไม่เหมาะสมเท่านั้น

ประเทศไทยได้เคยมีพระราชบัญญัติการแข่งขันทางการค้า พ.ศ. 2542 ใช้บังคับกับเรื่องการผูกขาด แต่ได้มีการยกเลิกกฎหมายฉบับนี้ เนื่องจากรูปแบบการผูกขาดในปัจจุบันเปลี่ยนไป และได้ตรากฎหมายฉบับใหม่ คือ พระราชบัญญัติการแข่งขันทางการค้า พ.ศ. 2560 โดยมีผลบังคับใช้เมื่อวันที่ 5 ต.ค. 2560

กรณีที่กฎหมายฉบับใหม่นี้ ถือเป็นการผูกขาดและต้องห้าม เช่น กำหนดกฎเกณฑ์เกี่ยวกับผู้มีอำนาจเหนือตลาด โดยห้ามมิให้ผู้มีอำนาจเหนือตลาด กำหนดราคาซื้อขายอย่างไม่เป็นธรรม ระงับ ลด หรือจำกัดการผลิต การจำหน่าย การบริการ แทรกแซงการประกอบธุรกิจของผู้อื่น ทำลายสินค้าเพื่อลดปริมาณให้ต่ำกว่าความต้องการของตลาด เป็นต้น

นอกจากนี้ ยังมีกฎเกณฑ์ที่ควบคุมการรวมธุรกิจ หากผู้ประกอบธุรกิจมีการรวมธุรกิจกับผู้ประกอบธุรกิจรายอื่น ซึ่งภายหลังการรวมธุรกิจแล้ว ส่งผลให้เกิดการผูกขาดเป็นผู้มีอำนาจเหนือตลาด หรือลดการแข่งขันอย่างมีนัยสำคัญตามหลักเกณฑ์แล้ว ต้องขออนุญาตรวมธุรกิจจากคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้าด้วย

กฎหมายฉบับใหม่นี้ ห้ามผู้ประกอบธุรกิจตกลงร่วมกัน อันเป็นการลด จำกัด หรือทำลายการแข่งขัน เช่น กำหนดราคาซื้อขาย กำหนดปริมาณการผลิต ซื้อ ขาย การฮั้วประมูล การแบ่งท้องที่ซื้อขายร่วมกัน

กฎหมายยังได้วางหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการแข่งขัน โดยห้ามกระทำการที่ไม่เป็นธรรมทางการค้าไว้ดังนี้ คือ ห้ามกีดกันการประกอบธุรกิจของ ผู้ประกอบธุรกิจรายอื่นอย่างไม่เป็นธรรม ห้ามใช้อำนาจตลาด หรืออำนาจต่อรองที่เหนือกว่าอย่างไม่เป็นธรรม ห้ามกำหนดเงื่อนไขทางการค้า อันเป็นการจำกัด หรือขัดขวางธุรกิจของผู้อื่นอย่างไม่เป็นธรรม และห้ามการ กระทำในลักษณะอื่นตามที่คณะกรรมการแข่งขันทางการค้ากำหนด

สำหรับการบริหารจัดการกฎหมายฉบับใหม่ยังได้กำหนดให้ปรับเปลี่ยนสำนักงานคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้าให้เป็นหน่วยงานอิสระเพื่อให้คล่องตัวและมีประสิทธิภาพมากขึ้น และกำหนดให้มีการเปรียบเทียบปรับการกระทำผิดที่มีโทษทางอาญาได้ ซึ่งหากผู้กระทำผิดสารภาพทำให้คดียุติ

หัวใจของกฎหมายป้องกันการผูกขาด คือ ส่งเสริมการแข่งขัน เพื่อให้เกิดประโยชน์ต่อผู้บริโภคและสังคมมากที่สุด ซึ่งกฎหมายฉบับใหม่นี้น่าจะทำให้บรรลุถึงวัตถุประสงค์ดังกล่าวได้ n