การเมืองของเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม

ทศพล ทรรศนกุลพันธ์

โนเบลเศรษฐศาสตร์ประจำปี 2017 มอบให้แก่ Richard H. Thaler จาก มหาวิทยาลัยชิคาโก อิลลินอยส์ ประเทศสหรัฐอเมริกา เพื่อเป็นเกียรติแก่การบุกเบิกงานศึกษาเศรษฐศาสตร์พฤติกรรมซึ่งใช้วิธีศึกษาและทฤษฎีข้ามศาสตร์สาขา โดยนำจิตวิทยามาปรับใช้กับการศึกษาพฤติกรรมทางเศรษฐกิจในชีวิตประจำวันของผู้คนเพื่อชี้ให้เห็นถึงความบกพร่องของข้อสันนิษฐานว่ามนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตที่ตัดสินใจบนพื้นฐานของเหตุผลเพื่อให้ได้ผลลัพธ์ที่ดีที่สุดต่อตนเอง

อุปสรรคหลักๆ ต่อการตัดสินใจอย่างสมเหตุสมผลที่ ศ.ริชาร์ด พยายามจะชี้ให้เห็นได้แก่

1) ข้อจำกัดในการใช้เหตุผลของมนุษย์เมื่อต้องคิดคำนวณเรื่องต่างๆ โดยเฉพาะเรื่องการเงินในกิจกรรมที่ตนให้ความสำคัญไม่เท่ากัน จนนำไปสู่การให้ น้ำหนักกับบางเรื่องมากเกินสมดุล จนส่งผลกระทบต่อการตัดสินใจในภาพรวมที่ควรจะจัดสรรปันส่วนให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด เช่น การให้ค่ากับสิ่งที่เป็นของตนสูงกว่าสิ่งที่ตนไม่ได้เป็นเจ้าของ มิจำกัดแค่สิ่งของแต่รวมไปถึงแผนการ ความฝัน ความหวัง รสนิยม ความปรารถนาที่ตนริเริ่ม หรือจัดลำดับความสำคัญ จนอาจกระทบต่อการบริหารภาพรวมให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด

2) อารมณ์ความรู้สึกแรงกล้าของผู้คนต่อศีลธรรมทางสังคม หรือคุณค่าความยุติธรรมจนทำให้ไม่ตัดสินใจไปตามทฤษฎีอุปสงค์อุปทาน ทำให้เห็นศักยภาพของผู้บริโภคท่ามกลางสถานการณ์บีบคั้นทั้งหลาย เช่น การแสดงออกต่อกำหนดราคาแบบเก็งกำไรของผู้ผลิตในช่วงที่สินค้าเป็นที่ต้องการสูง หรือการเห็นอกเห็นใจเข้าใจผู้ผลิตที่จำต้องขึ้นราคาสินค้าเมื่อต้นทุนแพงขึ้น

3) การขาดไร้ความสามารถในการยับยั้งชั่งใจ เมื่อมีการวางแผนสำหรับระยะยาวแต่กลับต้องตัดสินใจว่าในระยะสั้นจะเลือกทำอะไร เช่น การให้น้ำหนักกับการจัดสรรเงินและวางแผนงบประมาณรองรับการปรนเปรอตัวเอง มากกว่าการวางแผนรองรับความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นในยามแก่ชรา สุดท้ายก็เลือกนำเงินมาถลุงซะตั้งแต่ที่ยังมีแรงไปเที่ยวกินดื่มเสวยสุขในช่วงเทศกาล

จากอุปสรรคทั้ง 3 ข้อ มิได้ชี้ว่ามนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตที่ชั่วช้า ขับเคลื่อนชีวิตไปด้วยความปรารถนาใฝ่ต่ำ หรือมีกิเลสตัณหาจนกระทำตามอำเภอใจไร้ทิศทางในการวางแผนและปฏิบัติตามให้สำเร็จ แต่กลับสะท้อนให้เห็นความลึกลับซับซ้อนของจิตใจมนุษย์ที่ถูกถ่ายทอดออกมาเป็นพฤติกรรมจำนวนมากที่ทั้งสร้างปัญหาให้ตัวปัจเจกแต่ละคน ไปจนถึงสร้างปัญหาใหญ่ๆ ให้กับสังคม

กลับกันมันแสดงให้เห็นแสงสว่างจากมวลมนุษยชาติที่ยังให้ความสำคัญกับ "ความยุติธรรมทางสังคม" และ "มาตรฐานทางศีลธรรม" ที่สามารถนำไปสู่การขยับเคลื่อนไหวเพื่อควบคุมพฤติกรรมของผู้ผลิต หรือผู้มีอำนาจเหนือตลาดทั้งหลาย มิให้ใช้พลังทางเศรษฐกิจที่มีการตักตวงประโยชน์โพดผลจนบดขยี้บีทาประชาชนเสียเกินงาม

นอกจากงานศึกษาที่มุ่งแสดงให้เห็นความมหัศจรรย์พันลึกของมนุษย์แล้ว ยังมีหนังสืออีกเล่มที่ ศ.ริชาร์ดเขียนขึ้นมาแล้วกลายเป็นหนังสือยอดนิยมจนเป็นที่กล่าวขวัญนั่นคือ Nudge (สะกิด,กระทุ้ง) ซึ่งว่าด้วยการออกแบบระบบเตือนหรือชี้นำเบาๆ ให้คนหันมาตัดสินใจในเรื่องเล็กๆ น้อยๆ ไปจนถึงเรื่องใหญ่ให้เกิดประโยชน์สูงสุดกับตัวเอง

เขาเสนอแนวทางการออกแบบรับ สังคม หรือครอบครัว ในระบบพ่อปกครองลูกแบบเสรีนิยม นั่นคือ ให้ประชาชนหรือผู้บริโภคมีเสรีภาพในการเลือกให้มากที่สุด แต่เจ้าของระบบหรือผู้ออกแบบทางเลือกในการตัดสินใจจะต้องมีวีการที่ทำให้คนตัดสินใจเลือก หรือปรับพฤติกรรมไปในทิศทางที่เป็นประโยชน์กับตัวเอง หรือเกิดประสิทธิภาพในตลาด/รัฐสูงสุด

การสะกิดหรือกระทุ้งเบาๆ นี้ เป็นการเตือนหรือกันลืมที่แทบจะไม่ต้องมีการออกกฎหมายปฏิรูปสังคม หรือรื้อสร้างระบบใหญ่ๆ หรือใช้งบประมาณมหาศาล แต่ให้ใส่ใจกับรายละเอียดในจิตใจของมนุษย์เพื่อทำให้ผู้บริโภค หรือประชาชน พลเมืองฉุกคิดก่อนที่จะตัดสินใจทำอะไรไปตามความเคยชิน หรือมักง่าย จนกลายเป็นผลร้ายในภายหลัง หรือกระตุ้นให้นักออกแบบระบบวางตัวเลือกป้องกันความหลงลืมหรือเลินเล่ออันจะนำไปสู่การตัดสินใจที่ผิดพลาดและเสียประโยชน์ในอนาคต

การสะกิดสามารถทำได้ตั้งแต่การจัดวางสินค้า หรืออาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการไว้ในตำแหน่งที่มองเห็นและหยิบง่ายเพื่อเพิ่มอัตราการเลือกกินอย่างมีคุณภาพ ไปจนถึงการลำดับหัวข้อในระบบสมทบเงินบำนาญประจำปีให้เลือกวิธีการสะสมเงินต่อให้กับสมาชิกที่หลงลืมเส้นตายในการคลิกตัดสินใจ

บางท่านอาจยังนึกไม่ออกว่างานแบบนี้สำคัญอย่างไรถึงต้องได้รางวัลระดับโลก ก็ลองนึกย้อนดูว่าในแต่ละวันเราต้องตัดสินใจทำอะไรไปสารพัดเรื่อง ยิ่งคนที่สวมหมวกหลายใบ มีงานหลายอย่าง มีภารกิจหลายหน้าที่ ยิ่งทวีความยุ่งยากในการตัดสินใจให้อยู่บนพื้นฐานการใคร่ครวญอย่างถี่ถ้วน การตัดสินใจนับร้อยครั้งในแต่ละวันอาจตั้งอยู่บนความเคยชิน จนเสียโอกาสในการเปลี่ยนแปลงชีวิตให้ดีขึ้น ในบางครั้งนำไปสู่การสูญเสียเพราะไม่รับรู้ข้อมูลที่รอบด้านก่อนทำการตัดสินใจ

ปัจจุบันสายการบินลดการเตือนผู้โดยสารที่ซื้อตั๋วเดินทางไปต่างประเทศ จนมีผู้ใช้เอกสารผ่านแดนผิดประเภทเดินทางไม่ได้ ทั้งที่แก้ได้โดยกรอกเลขพาสปอร์ต หรือมีป๊อปอัพเตือน

ริชาร์ดเสนอว่า ผู้ชำนาญรู้ดีสุด มีข้อมูลประกอบการตัดสินใจเรื่องนั้นมากสุด ควรออกแบบระบบเตือน ทักท้วง ให้ทางเลือกที่ดีหรือปลอดภัยที่สุด เพื่อสะกิดกระทุ้งผู้บริโภคประชาชนให้ตระหนักถึงผลการตัดสินใจ เพราะผลการศึกษาล้วนสะท้อนว่ามนุษย์มิได้ตัดสินใจอย่างมีประสิทธิภาพ แต่กลับตัดสินใจผิดพลาดด้วยสาเหตุข้างต้น

รัฐหรือบรรษัทควรเตือน!

ฤๅจะต้องออกกฎหมายมากำหนดหน้าที่ให้ รัฐ/บรรษัทเตือนดีล่ะ? n