การรักษาโรคมะเร็ง ด้วยเซลล์เม็ดเลือดขาว

โดย นพ.ดร.ปกรัฐ หังสสูต ศูนย์ความเป็นเลิศด้านภูมิคุ้มกันบำบัดมะเร็ง คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

การรักษาโรคมะเร็งชนิดใหม่ล่าสุด ได้แก่ การรักษาโรคมะเร็งด้วยเซลล์เม็ดเลือดขาวที่ผ่านการปรับปรุงให้มีความสามารถในการฆ่าเซลล์มะเร็ง เซลล์เม็ดเลือดขาวเป็นเซลล์ในระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย ซึ่งช่วยป้องกันและกําจัดเชื้อโรค ตลอดจนสิ่งแปลกปลอมต่างๆ ที่เซลล์เม็ดเลือดขาว “มองเห็น” ว่าไม่ใช่เซลล์ปกติของร่างกาย

เม็ดเลือดขาวสามารถทําลายเซลล์ที่ติดเชื้อโรคอย่างมีประสิทธิภาพค่อนข้างดี ทําให้ร่างกายของเราสามารถใช้ชีวิตได้อย่างปกติโดยไม่เป็นโรค หรือเป็นโรคที่มีอาการไม่มากนัก นอกจากกำจัดเชื้อโรคแล้ว เซลล์เม็ดเลือดขาวยังคอยตรวจตราว่ามีเซลล์มะเร็งเกิดขึ้นหรือไม่ และทำลายเซลล์ที่ผิดปกติดังกล่าวไปก่อนที่จะลุกลามเกิดเป็นโรคขึ้น

แต่ถ้ามีความผิดปกติของภูมิคุ้มกันโดยเม็ดเลือดขาว เช่น ผู้ป่วยโรคเอดส์ และผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่องตั้งแต่กําเนิด ผู้ป่วยเหล่านี้มีความเสี่ยงสูงที่จะเป็นโรคมะเร็งมากกว่าคนที่มีภูมิคุ้มปกติ ดังนั้น นักวิทยาศาสตร์จึงได้นําเซลล์เม็ดเลือดขาวในผู้ป่วยโรคมะเร็งที่มีความสามารถในการ “มองเห็น” เซลล์มะเร็งมาปรับปรุงคุณภาพ และเพิ่มจํานวนเพื่อรักษาโรคมะเร็ง ตัวอย่างของเซลล์เม็ดเลือดขาวเหล่านี้ ได้แก่ เม็ดเลือดขาวทีเซลล์ (T cells) เป็นต้น

ดังที่กล่าวแล้วข้างต้นว่า เซลล์มะเร็งมีการเปลี่ยนแปลงจากเซลล์ปกติจนทําให้เม็ดเลือดขาวสามารถ “มองเห็น” ว่าเซลล์นี้ผิดปกติ และกระตุ้นให้เกิดการทําลายเซลล์มะเร็งนั้น แพทย์สามารถนำเซลล์เม็ดเลือดขาวทีเซลล์ (T cells) มาจากก้อนมะเร็งที่มีทีเซลล์มาล้อมรอบ และพยายามทําลายเซลล์มะเร็ง (ทีเซลล์เหล่านี้เรียกว่า TILs) หรือได้มาจากการเจาะเลือด

ในกรณีแรกก้อนมะเร็งจะถูกตัดเป็นชิ้นขนาดเล็กในห้องปฏิบัติการเพื่อล้างเอา TILs ออกมาจากก้อนมะเร็ง แล้วเพิ่มจํานวนจนให้ได้ประมาณพันล้านเซลล์ ทดสอบความปลอดภัย และนําไปให้ผู้ป่วยทางหลอดเลือดเหมือนกับการให้น้ำเกลือ

ในกรณีที่สองซึ่งทีเซลล์จะถูกแยกออกจากเลือดด้วย แล้วนําเม็ดเลือดขาวมากระตุ้นด้วยชิ้นส่วนขนาดเล็กของโปรตีนที่อยู่บนผิวเซลล์มะเร็งชนิดนั้น จนทีเซลล์ที่มีความจำเพาะต่อเซลล์มะเร็งเพิ่มจํานวนขึ้น แล้วทดสอบความสามารถในการฆ่าเซลล์มะเร็ง และมีคุณลักษณะอื่นที่ทำให้ทีเซลล์อยู่ในร่างกายได้นาน แล้วจึงนํามาเพิ่มจำนวนให้ได้ประมาณพันล้านเซลล์ ทดสอบความปลอดภัย และนําไปให้ผู้ป่วยเช่นเดียวกับการให้น้ำเกลือ

การรักษาโรคมะเร็งด้วยเม็ดเลือดขาว TILs และทีเซลล์ที่กล่าวมาข้างต้นนั้นเป็นการนําเซลล์ที่ไม่ได้ดัดแปลงพันธุกรรมมาใช้รักษาผู้ป่วย แต่ในบางกรณีเราไม่สามารถได้เซลล์เลือดขาว TILs จากก้อนมะเร็ง หรือไม่สามารถเพาะเลี้ยงทีเซลล์ได้ ทำให้ผู้ป่วยเสียโอกาสจากการรักษาด้วยเซลล์เม็ดเลือดขาว

แต่ด้วยเทคโนโลยีปัจจุบันนักวิทยาศาสตร์สามารถตัดต่อพันธุกรรมจนทําให้ทีเซลล์ผู้ป่วยสามารถ “มองเห็น” และทำลายเซลล์มะเร็งได้ โดยทําได้ 2 วิธีด้วยกัน

วิธีแรก เป็นการคัดลอกโปรตีนที่ใช้รับรู้เซลล์มะเร็งจากทีเซลล์ของผู้อื่น แล้วนําไปใส่ให้ทีเซลล์ของผู้ป่วย คล้ายๆ กับการ Copy และ Paste ในคอมพิวเตอร์

วิธีที่สอง เป็นการตัดต่อโปรตีนที่รับรู้สิ่งแปลกปลอมที่มาจากเม็ดเลือดขาวให้เป็นลูกผสมระหว่างแอนติบอดีกับทีเซลล์ หรือ CAR-T cells เซลล์ชนิดนี้ได้รับความสนใจมากในกลุ่มแพทย์ นักวิทยาศาสตร์และประชาชน เนื่องจากเป็นเทคโนโลยีที่สามารถเปลี่ยนแปลงวิธีการรักษามะเร็ง (Disruptive Technology)

โดยขณะนี้มีการประมาณการว่ามีการลงทุนในการผลิต CAR-T cells ต่อมะเร็งชนิดต่างๆ ถึงแสนล้านบาท บริษัทยักษ์ใหญ่ Gilead Sciences ได้ซื้อบริษัท Kite Pharma ที่ผลิต CAR-T cells ด้วยจํานวนเงินที่สูงถึง 4 แสนล้านบาท เมื่อปลายเดือน ส.ค. 2560 และหลังจากนั้นไม่กี่วัน องค์การอาหารและยาของสหรัฐอเมริกาได้อนุญาตให้ใช้ CAR-T cells ของบริษัท Novartis ที่ชื่อ Kymriah® (Tisagenlecleucel)

สําหรับรักษาโรคมะเร็งเม็ดเลือดขาวที่เป็นซ้ำ หรือดื้อต่อการรักษา และ Yescarta® (Axicabtageneciloleucel) ของบริษัท Kite Pharma ในการรักษาโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลือง แต่ค่าใช้จ่ายในการรักษาด้วย CAR-T cells ชนิดนี้ราคาแพงมากถึง 15.8 ล้านบาท/คน

ด้วยราคาการรักษาที่สูงขนาดนี้ ทําให้ผู้ป่วยชาวไทยและประเทศกําลังพัฒนาอื่นไม่สามารถรับการรักษาด้วยวิธีนี้ได้ กลุ่มวิจัยการรักษาด้วยเซลล์เม็ดเลือดขาว คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จึงได้ดําเนินการพัฒนาเซลล์เม็ดขาวทีเซลล์ทั้งที่ไม่มีการดัดแปลงพันธุกรรม และทีเซลล์ที่มีการดัดแปลงพันธุกรรมเพื่อใช้ในการรักษาคนไทย และผู้ป่วยจากต่างประเทศโดยมีราคาไม่แพง

ในกรณีการรักษาด้วยทีเซลล์ที่ไม่มีการดัดแปลงสารพันธุกรรมนั้น ทีมวิจัยของเราได้พัฒนาการรักษาโรคมะเร็งด้วยทีเซลล์ โดยไม่ได้คิดค่าใช้จ่ายมานานเกือบ 10 ปี โดยการสนับสนุนของศูนย์ความเป็นเลิศด้านชีววิทยาศาสตร์ และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

สำหรับ CAR-T cells ที่มีการดัดแปลงพันธุกรรมนั้น กลุ่มวิจัยเราได้ใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่เพื่อตัดต่อพันธุกรรม และปรับปรุงคุณลักษณะของทีเซลล์ให้สามารถฆ่าเซลล์มะเร็งได้อย่างมีประสิทธิภาพ สามารถเพิ่มจํานวนได้ด้วยตัวเองภายในร่างกายผู้ป่วย และมีวิธีการกําจัดทิ้งไปเมื่อเกิดผลข้างเคียง

เราหวังว่าจะสามารถรักษาผู้ป่วยโรคมะเร็งบางชนิดด้วยเซลล์เม็ดเลือดขาวที่ผ่านการดัดแปลงพันธุกรรมภายในปีหน้า