กาตาร์

อรุณ จิรชวาลา

3 เดือนก่อนประเทศอาหรับหลายประเทศนำโดยซาอุดิอาระเบีย ประกาศตัดสัมพันธ์ทางการทูตกับกาตาร์ พร้อมประกาศมาตรการคว่ำบาตรหลายประการ รวมทั้งห้ามสายการบินของกาตาร์ลงจอดในประเทศ และห้ามเครื่องบินของกาตาร์บินล่วงล้ำน่านฟ้า ข้อกล่าวหาหลักคือให้การสนับสนุนการก่อการร้าย ทางด้านกาตาร์ก็โวยวายปฏิเสธว่าข้อกล่าวหาทั้งหมดไม่เป็นความจริง

ส่วนตัวผมช่วงแรกไม่ได้สนใจเรื่องนี้มากนัก เพราะทั้งซาอุดิอาระเบียกับกาตาร์ต่างมีระบอบการปกครองแบบเจ้าครองนครด้วยกันทั้งคู่ ต่างมีเศรษฐกิจแบบทุนนิยม และต่างอยู่ ภายใต้อิทธิพลของสหรัฐ ผมคิดว่าการทะเลาะกันเป็นเรื่องธรรมดา ปัญหาระหว่างกันไม่ได้ยากเกินแก้ไข ไม่นาน ก็จะหาข้อยุติได้ และจะกลับมาคืนดีกัน เหมือนที่เคยเป็นมาแล้วหลายครั้ง

ปรากฏว่าครั้งนี้ผมคาดผิดถนัด ผ่านมา 3 เดือนแล้วเรื่องยังไม่จบ ระหว่างทางมีความพยายามของประเทศต่างๆ ทั่วโลกที่อยากช่วยให้ปัญหามีข้อยุติแต่ไม่เป็นผล ล่าสุดมีข้อเสนอในซาอุดิอาระเบียให้เปลี่ยนเจ้าครองนครของกาตาร์ ผมฟังแล้วรู้สึกว่าไปกันใหญ่ จะมีชาวกาตาร์สักกี่คนที่จะยอมให้ต่างชาติมาชี้นำให้เปลี่ยนตัวผู้นำ

กาตาร์เป็นประเทศเล็กๆ มีอาณาเขตเพียงประมาณ 1.1 หมื่นตารางกิโลเมตร บนแหลมที่ยื่นจากแผ่นดินซาอุดิอาระเบียเข้าไปใน อ่าวเปอร์เซีย จึงมีชายแดนทางบก ติดกับซาอุดิอาระเบียเพียงประเทศเดียว ที่เหลือถูกล้อมรอบด้วยอ่าวเปอร์เซียทั้งหมด มีประชากรเพียง 2.5 ล้านคน ในจำนวนนี้เป็นคนพื้นเมืองจริงๆ เพียง 3 แสนคนที่เหลืออพยพ มาจากประเทศอื่น

กาตาร์ได้ชื่อว่าเป็นประเทศที่ร่ำรวยที่สุดในโลกและมีระดับการพัฒนาสูงที่สุดในตะวันออกกลาง รายได้เฉลี่ยต่อหัวเกิน 1 แสนดอลลาร์สหรัฐ/ปี จะเป็นเจ้าภาพจัดการแข่งขันฟุตบอลโลกในปี 2022 ส่วนปัจจุบันสายการบินกาตาร์แอร์ไลน์สได้รับการจัดอันดับเป็นสายการบินที่ดีที่สุดในโลก แทนที่สายการบินเอมิเรตส์ของยูเออี นอกจากนี้สำนักข่าวอัลจาซีรา ซึ่งมีชื่อเสียงที่สุดในตะวันออกกลางและได้รับการยอมรับจากทั่วโลกก็มีฐานอยู่ที่นี่

คนส่วนใหญ่ทราบดีว่าซาอุดิอาระเบียมีสายสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นกับสหรัฐ กล่าวคือต้องพึ่งสหรัฐด้านความมั่นคง ส่วนสหรัฐก็พึ่งซาอุดิอาระเบียในการรักษาสมดุลในตลาดน้ำมัน แต่มีน้อยคนที่ทราบว่าฐานทัพอากาศสหรัฐที่ใหญ่ที่สุดในตะวันออกกลางอยู่ที่กาตาร์ ด้วยเหตุนี้การถูกกล่าวหาว่าสนับสนุนผู้ก่อ การร้ายจึงฟังดูไม่สมเหตุผลมากนัก มีผู้เชี่ยวชาญที่วิเคราะห์ว่าในตะวันออกกลางมีการแบ่งก๊กแบ่งเหล่ามากมาย ทุกฝ่ายที่มีเงินต่างก็ต้องแทงกั๊กด้วยกันทั้งสิ้น คือต้องแบ่งให้หลายๆ ฝ่ายเพื่อหลีกเลี่ยงการก่อศัตรู หากจะกล่าวหากาตาร์ว่าสนับสนุนการก่อการร้าย ซาอุดิอาระเบียเองก็ให้การสนับสนุนมากกว่าหลายเท่า

บางประเทศที่ไม่ชอบประธานาธิบดี โดนัลด์ ทรัมป์ ของสหรัฐ บอกว่าทรัมป์เป็นชนวนของความขัดแย้งครั้งนี้ กล่าวคือก่อนเกิดเรื่องทรัมป์เดินทางไปเยือนซาอุดิอาระเบีย มีการเซ็นสัญญาซื้อขายอาวุธกว่า 1 แสนล้านดอลลาร์ ที่มากกว่านั้นทรัมป์ประกาศว่าจะไม่ให้การสนับสนุนประเทศที่ช่วยเหลือ ผู้ก่อการร้าย ซึ่งก็มีบางคนในที่ประชุม ชี้นิ้วไปที่กาตาร์ พฤติกรรมของทรัมป์ทำให้หลายประเทศในตะวันออกกลางตีความว่าสหรัฐให้ความสำคัญกับซาอุดิอาระเบียมากกว่ากาตาร์ เมื่อซาอุดิอาระเบียมาขอความร่วมมือให้จัดการกับกาตาร์ จึงได้รับการตอบรับเป็นอย่างดี

แต่จริงๆ แล้วผมเชื่อว่ามีปัญหา ที่พื้นฐานยิ่งไปกว่านั้น เท่าที่ได้ศึกษาดูเห็นมีอยู่ชัดเจนมาก 2 ประการ ดังนี้

หนึ่ง ประชากรของกาตาร์ส่วนใหญ่เป็นซุนหนี่ซึ่งคล้ายกับซาอุดิอาระเบียและพันธมิตร ประกอบกับในทางภูมิศาสตร์กาตาร์เป็นเหมือนส่วนหนึ่งของซาอุดิอาระเบีย ทำให้แต่ไหนแต่ไรกาตาร์มีความผูกพันกับซาอุดิอาระเบียสูง นโยบายต่างประเทศก็คล้อยตามกัน

ในช่วง 10 กว่าปีหลังกาตาร์เจริญเติบโตอย่างรวดเร็วตามราคาน้ำมันในตลาดโลกซึ่งสูงขึ้นกว่าเดิมมาก แต่ที่ทำให้อนาคตทางเศรษฐกิจของกาตาร์โดดเด่นเป็นพิเศษ คือแหล่งก๊าซธรรมชาติขนาดใหญ่ที่สุดในโลกที่อยู่ ในพื้นที่ทับซ้อนในทะเลร่วมกับอิหร่าน กาตาร์ตระหนักว่าการจะพัฒนาแหล่งก๊าซธรรมชาตินี้จะต้องได้รับความร่วมมือจากอิหร่าน นโยบายต่างประเทศของกาตาร์ในระยะหลังจึงเอนเอียงไปทางอิหร่านมากขึ้น ทำให้ซาอุดิอาระเบียไม่พอใจหาว่ากาตาร์เอาใจออกห่าง

ต้องไม่ลืมว่าประชากรส่วนใหญ่ของอิหร่านเป็นชีอะห์ อิหร่านเป็นแกนนำของอีกขั้วอำนาจในตะวันออกกลาง ที่แข่งรัศมีกับซาอุดิอาระเบีย ความขัดแย้งในระยะหลังระหว่างทั้งสองขั้วมาจากปัญหาในซีเรีย ซึ่งอิหร่านหนุนรัฐบาลซีเรีย ส่วนซาอุดิอาระเบียหนุนฝ่ายต่อต้าน นอกจากนี้ระบอบการปกครองของทั้งสองประเทศยังต่างกันมาก ซาอุดิอาระเบียมีเจ้าครองนครและสืบทอดอำนาจการปกครอง ส่วนในอิหร่านกลุ่มมุสลิมพื้นฐานครองอำนาจมานาน ตั้งแต่ล้มล้างพระเจ้าชาห์สำเร็จ เป้าหมายของกลุ่มนี้คือยกเลิกระบอบเจ้าครองนครในโลกอิสลาม

กาตาร์เองก็ปกครองด้วยระบอบเจ้าครองนคร แต่แรงผลักดันทางเศรษฐกิจดูจะมีบทบาททางการเมืองมากกว่า เป็นที่ขัดอกขัดใจของซาอุดิอาระเบียกับพันธมิตร

สอง อัลจาซีราเป็นสำนักข่าวที่ทรงอิทธิพลและเจ้าของที่แท้จริงคือเจ้าครองนครของกาตาร์ สาเหตุที่ได้รับความนิยมและความเชื่อถือทั่วโลกส่วนหนึ่งเป็นเพราะกองบรรณาธิการมีอิสระในการแสดงความคิดเห็น และมีอิสระในการเสนอข่าวสารในหลายแง่มุม

กล่าวกันว่านี่เป็นส่วนหนึ่งของการสะท้อนความต้องการเป็นอิสระจากซาอุดิอาระเบีย เจ้าครองนครของ กาตาร์เคยปรารภว่ากาตาร์ไม่ใช่ลูกไล่ของซาอุดิอาระเบีย แต่อยู่ในฐานะ คู่แข่งบนเวทีโลก

อย่างไรก็ตาม วัฒนธรรมการให้อิสระกับผู้สื่อข่าวทำให้การรักษาสมดุลทำได้ยาก ตัวอย่างเช่น แนวคิดของกองบรรณาธิการออกไปในแนวต่อต้านเผด็จการและการสืบทอดอำนาจ ทั้งๆ ที่ในกาตาร์เองก็ปกครองโดยเจ้าครองนครและมีการสืบทอดอำนาจเช่นกัน

แต่ในประเด็นนี้กาตาร์มีปัญหาน้อยกว่าอีกหลายประเทศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งอียิปต์ ซึ่งอัลจาซีราเคยออกอากาศต่อต้านรัฐบาลมูบารักในอดีต และต่อต้านรัฐบาลทหารในปัจจุบัน แต่สนับสนุนรัฐบาลมุสลิมภราดรภาพที่ถูกโค่นไปเมื่อหลายปีก่อน รัฐบาลปัจจุบันของอียิปต์ได้ควบคุมตัวนักข่าวอัลจาซีราคนหนึ่งซึ่งเป็นคนอียิปต์ที่เดินทางกลับไปเยี่ยมบ้านมานานนับปีแล้ว โดยที่อัลจาซีราก็ออกอากาศเรียกร้องให้ปล่อยตัวมาอย่างต่อเนื่อง แต่ไม่เป็นผล

ซาอุดิอาระเบียกับพันธมิตรได้เรียกร้องให้กาตาร์ปิดอัลจาซีรามานาน แต่กาตาร์ไม่ยินยอม เรื่องปิดอัลจาซีราได้กลายเป็นเงื่อนไขหนึ่งของการคืนดีกันในครั้งนี้

แต่เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องที่จะแก้ไข ได้ง่ายๆ เพราะโลกภายนอกได้อาศัยช่องทางนี้เพื่อให้ทราบความเป็นไป ในตะวันออกกลางดีขึ้น ส่วนใหญ่ จึงสนับสนุนการคงอยู่ต่อไปของ อัลจาซีรา n