สิทธิในสิทธิบัตรกับกฎหมายแข่งขันทางการค้า

พวงรัตน์ อัศวพิศิษฐ์

ได้เขียนเรื่องลิขสิทธิ์ไว้ในฉบับก่อน และขั้นด้วยเรื่องที่ไม่ใช่วิชาการในฉบับที่เพิ่งผ่านมา วันนี้จึงขอกลับมาเขียนเรื่องวิชาการบ้าง คือเรื่องสิทธิบัตร แต่โดยที่ได้เขียนเรื่องของสิทธิบัตรในแง่พื้นฐาน และคดีที่มีการฟ้องร้องกันมาบ้างแล้ว

ฉบับนี้จึงขอเขียนเรื่องเฉพาะเจาะจง ซึ่งอาจจะมีอาการมึนงงกันได้บ้างสำหรับผู้อ่านทั่วๆ ไป แต่ถ้าเป็น นักกฎหมายโดยเฉพาะนักกฎหมายด้านทรัพย์สินทางปัญญาน่าจะเข้าใจดี คือเรื่องของ Exhaustion of Intellectual Property Rights หรือแปลให้เข้าใจได้ง่ายๆ คือ การหมดสิทธิในการเป็นเจ้าของทรัพย์สินทางปัญญา เช่น เมื่อมีการขายกิจการในประเทศ ก. ให้บริษัทในประเทศ ข. หรือเมื่อมีการควบรวมกิจการระหว่างสองบริษัทที่อยู่คนละประเทศ แล้วมีเรื่องของทรัพย์สินทางปัญญาติดมาด้วย ไม่ว่าจะเป็นสิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า หรือลิขสิทธิ์ จะถือว่าเจ้าของทรัพย์สินทางปัญญานั้น ยังมีสิทธิแต่เพียงผู้เดียวในทรัพย์สินทางปัญญาอยู่หรือไม่ ซึ่งเรื่องดูจะง่ายๆ แต่การที่กฎหมายว่าด้วยการแข่งขันทางการค้า (Competition Law หรือ Anti-trust Law) ของแต่ละประเทศไม่เหมือนกันเสียที่เดียว (ต่างกับกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาที่หลักการใหญ่ๆ จะเหมือนกัน เนื่องจากมีความตกลงระหว่างประเทศ) ตลอดจนวิธีทางการค้าที่สลับซับซ้อน ทำให้คำพิพากษาในแต่ละประเทศแตกต่างกันออกไป

ในกรณีของประเทศไทย ส่วนของกฎหมายแข่งขันทางการค้าไม่ได้ระบุความเชื่อมโยงกับกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาโดยตรง แต่จากข้อมูลที่ได้จากผู้เชี่ยวชาญกฎหมายแข่งขันทางการค้าของกรมการค้าภายใน ผู้อำนวยการวัฒนศักดิ์ กฎหมายของไทยได้ยึดหลักการความเป็นธรรมทางการค้า ดังนั้นผู้ทรงสิทธิกำหนดเงื่อนไขในการให้ใช้สิทธิแก่ผู้ที่ขอใช้สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาได้ ตราบใดที่เงื่อนใขนั้นไม่เป็นการกีดกันทางการค้า เนื่องจากผู้ทรงสิทธินั้น โดยสภาพถือเป็นผู้มีอำนาจต่อรองที่เหนือกว่า มีสิทธิผูกขาดในช่วงระยะเวลาหนึ่ง และในบางกรณีอาจเข้าข่ายเป็นผู้มีอำนาจเหนือตลาดได้ (หากเข้าเกณฑ์ ผู้มีอำนาจเหนือตลาด)

ส่วนกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาของไทย ตามพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2542 ได้กำหนดเรื่อง Exhaustion of Patent Rights ไว้ชัดเจนในมาตรา 36 (7) กล่าวคือ

มาตรา 36 ได้กำหนดว่าผู้ทรงสิทธิบัตรเท่านั้นมีสิทธิดังต่อไปนี้

1.ในกรณีสิทธิบัตรผลิตภัณฑ์ สิทธิในการผลิต ใช้ขาย มีไว้เพื่อขาย เสนอขายหรือนำเข้ามาในราชอาณาจักร ซึ่งผลิตภัณฑ์ตามสิทธิบัตร

2.ในกรณีสิทธิบัตรกรรมวิธี สิทธิในการใช้กรรมวิธีตามสิทธิบัตร ผลิต ใช้ ขาย มีไว้เพื่อขาย เสนอขาย หรือนำเข้ามาในราชอาณาจักร ซึ่งผลิตภัณฑ์ที่ผลิตโดยใช้กรรมวิธีตามสิทธิบัตร

แต่ได้มีข้อยกเว้นกำหนดไว้ในวรรค (7) คือ

ความในวรรคหนึ่งไม่ใช้บังคับแก่

(7). การใช้ ขาย มีไว้เพื่อขาย เสนอขายหรือนำเข้ามาในราชอาณาจักร ซึ่งผลิตภัณฑ์ตามสิทธิบัตร หากผู้ทรงสิทธิบัตรได้อนุญาต หรือยินยอมให้ผลิต หรือขายผลิตภัณฑ์ ดังกล่าว

กลับมาดูกรณีตัวอย่างของประเทศสมาชิกองค์การทรัพย์สิน ทางปัญญาโลก (WTO : World Intellectual Property Organization) ซึ่งทำการศึกษาประเทศต่างๆ และมี ข้อสรุปเบื้องต้น ดังที่ผู้เขียนได้กล่าวมาแล้วว่า ไม่มีความตกลงหรือกฎหมายระหว่างประเทศที่วางแนวทางไว้ให้สมาชิกนำบทบัญญัติ Exhaustion of Rights มาใช้ให้เกิดการแข่งขันที่ เป็นธรรม (Anti Competition Practice) จึงแล้วแต่ศาลแต่ละประเทศจะวินิจฉัย

ตัวอย่างเช่น กรณีที่บริษัทหนึ่งในสหรัฐ ซึ่งเป็นเจ้าของสิทธิบัตรในฝาโลงศพได้อนุญาตให้ (License) บริษัทอีกบริษัทมีสิทธิใช้ฝาโลงศพนั้นในเมืองบอสตันบวก 10 ไมล์รอบเมือง และปรากฏว่าผู้ซื้อคนหนึ่งได้นำฝาโลงศพไปใช้นอกเมืองบอสตันเกินกว่า 10 ไมล์ จึงถูกฟ้องแต่ศาลตัดสินว่าไม่ผิด เพราะถือว่าเจ้าของสิทธิได้ขายสิทธิ ไปแล้ว

หรือกรณีที่บริษัทกรุนดิกในเยอรมนี ทำสัญญากับบริษัทคอนสเทนในฝรั่งเศสอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าของกรุนดิกและอนุญาตให้คอนสเทนห้ามนำเข้าสินค้าที่มีตรากรุนดิกจากประเทศอื่น แต่ศาลพิพากษาว่าเป็นการดำเนินการที่ขัดกับการแข่งขันทางการค้า กรุนดิกจึงต้องเลิกสัญญาอนุญาตดังกล่าวกับ คอนสเทน

เรื่องระหว่างทรัพย์สินทางปัญญากับกฎหมายแข่งขันทางการค้า จึงเป็นเรื่องน่าสนใจติดตาม ในฐานะที่ไทยได้เริ่มใช้กฎหมายการแข่งขันทางการค้าอย่างเป็นเรื่องเป็นราวแล้ว n