'จีน'ต้นแบบพัฒนา อุตฯวัฒนธรรมในอาเซียน

โดย...ปิยนุช ผิวเหลือง

อุตสาหกรรมวัฒนธรรม (Cultu ral Industries) หรือการนำวัฒนธรรมมาใช้ในอุตสาหกรรมเสมือนนำองค์ประกอบของวัฒนธรรมมาสร้างเป็นสินค้า ตัวอย่างชัดเจน ได้แก่ การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ซึ่งใช้รากวัฒนธรรมที่มีอยู่ของชุมชนมาพัฒนาดึงดูดนักท่องเที่ยวส่งผลกระทบทั้งปัจจัยบวกและลบ โดยประเทศในอาเซียนกำลังเดินตามรอยการพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ด้วยภาคการท่องเที่ยวมีส่วนสำคัญต่อเศรษฐกิจในกลุ่มประเทศเหล่านี้ไม่น้อย

บุรินทร์ ศรีสมถวิล ผู้อำนวยการศูนย์ภาษา มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย นักวิจัย โครงการ อุตสาหกรรมวัฒนธรรมและภาคชนบทจีน : บทเรียนต่อประเทศไทย เปิดเผยถึงงานวิจัยว่า อุตสาหกรรมวัฒนธรรมในชนบทของประเทศจีน ที่ปัจจุบันรัฐบาลจีนกำลังให้การสนับสนุน ซึ่งส่งอิทธิพลสำคัญต่อชนบทจีน สัมพันธ์โดยตรงกับการเปลี่ยนแปลงของชนบท ทั้งการประดิษฐ์และฟื้นฟูศิลปะ ประเพณีพื้นบ้าน การผลิตสินค้าวัฒนธรรม ซึ่งในทางหนึ่งก็ช่วยสร้างงานและรายได้ให้แก่ประชาชนในท้องถิ่นชนบท แต่ขณะเดียวกันก็นำความเปลี่ยนแปลงทั้งทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมมาสู่สังคมชนบทจีนอย่างมาก

ขณะที่จุดประสงค์หลักในการศึกษางานวิจัยชิ้นนี้ เพื่อศึกษากระบวนการสร้างและจัดการอุตสาหกรรมวัฒนธรรมในชนบทของประเทศจีน ผลกระทบของอุตสาหกรรมวัฒนธรรมที่มีต่อชนบทและภาคการเกษตรของจีน การเปลี่ยนอาชีพของแรงงานภาคการเกษตรเข้าสู่ภาคบริการ และศึกษาปรากฏการณ์อุตสาหกรรมวัฒนธรรมในชนบทจีน เพื่อเป็นบทเรียนสำหรับประเทศไทย

โดยการศึกษาในครั้งนี้ ใช้ 2 กรณีศึกษา คือ 1.โจวจวง หมู่บ้านโบราณกลางน้ำในเขตซูโจว มณฑลเจียงซู และ 2.ต้าเหยียนลี่เจียง มณฑลยูนนาน ถิ่นฐานของชนชาติน่าซี โดยพบว่าการพัฒนาอุตสาหกรรมวัฒนธรรมในชนบทจีน ทั้งในกรณีของโจวจวงและลี่เจียง เป็นกระบวนที่มีความต่อเนื่องและทวีความเข้มข้นอย่างมากในช่วง 10 กว่าปีที่ผ่านมา ซึ่งการพัฒนานำมาซึ่งการเรียนรู้จากประสบการณ์ของประเทศจีนทั้งในแง่บวกและแง่ลบ แม้ว่าการพัฒนานี้กลายเป็นกรณีตัวอย่างความสำเร็จในแง่การเติบโตทางเศรษฐกิจ แต่ยังมีผลกระทบด้านลบ เช่น สภาพปัญหาที่เกิดขึ้นจากการเร่งพัฒนาอุตสาหกรรมวัฒนธรรมในชนบทจีน ไม่ว่าจะเป็นปัญหาการย้ายถิ่น ความแออัดของนักท่องเที่ยว ปัญหาสิ่งแวดล้อม และการเป็นทุนนิยม ล้วนแล้วแต่เป็นเรื่องสำคัญที่ต้องพึงตระหนักในการดำเนินนโยบายพัฒนาอุตสาหกรรมวัฒนธรรมในชนบท เป็นการเรียนรู้ทั้งเพื่อแก้ไขผลกระทบและเพื่อระมัดระวังไม่ให้เกิดขึ้น

“ประเทศไทย ต้องใช้ปัญหาจากการพัฒนาของจีนเป็นตัวตั้ง ในการพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม” บุรินทร์ กล่าว

ขณะที่ข้อค้นพบเบื้องต้นเกี่ยวกับบริบทและเงื่อนไขของความสำเร็จและความล้มเหลว มาจากประเด็นดังต่อไปนี้ 1.บทบาทของภาครัฐ และประสิทธิภาพของกลไกรัฐ เช่น นโยบายการเวนคืนที่ดิน การกำหนดรูปแบบการใช้พื้นที่ และวิถีการดำรงชีพของประชาชน เป็นต้น 2.บริบทของท้องถิ่นและมรดกทางวัฒนธรรม ที่มีมรดกทางวัฒนธรรมที่มั่นคง และอัตลักษณ์เฉพาะตัว 3.พลังของโลกาภิวัตน์ และบทบาทขององค์การระหว่างประเทศ เช่น การได้รับรางวัลยูเนสโก หรือเป็นที่ยอมรับของบุคคลสำคัญ เป็นการประชาสัมพันธ์พื้นที่ การท่องเที่ยวในทางหนึ่ง

4.นวัตกรรมการบริหารจัดการอุตสาหกรรมวัฒนธรรม เช่น การใช้ระบบบริหารจัดการแบบองค์กรธุรกิจ และ 5.ปฏิบัติการที่มาจากฐานของการสั่งสมความรู้ และการวิจัย โดยความสำเร็จของโจวจวงและลี่เจียง มาจากฐานความรู้ที่สั่งสมและการวิจัยทั้งก่อนและหลังการดำเนินนโยบายและกิจกรรมการพัฒนาต่างๆ เช่น การเวนคืนที่ดินในการสร้างโครงการต่างๆแต่ละครั้ง รัฐบาลจะจัดสรรงานและบทบาทให้กับคนในชุมชน เพื่อประกอบอาชีพในอนาคต

ทั้งนี้ ไทยและประเทศในอาเซียนกำลังมุ่งมั่นในการพัฒนา โดยเฉพาะภาคการท่องเที่ยวที่สร้างรายได้มหาศาล ได้กลับมามองในแง่การพัฒนาที่ยั่งยืน ครอบคลุมทั้งด้านสิ่งแวดล้อม ชุมชน วัฒนธรรมหรือไม่ ซึ่งการพัฒนาในด้านการท่องเที่ยวที่มีเป้าหมายเพื่อผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจรูปแบบเดียวเสมือนดาบสองคม แม้นำรายได้เข้าสู่ชุมชนมากขึ้น แต่สามารถนำไปสู่กลิ่นอายวิถีโบราณที่สาบสูญ

ขณะที่การพัฒนาอุตสาหกรรมวัฒนธรรมในด้านการท่องเที่ยวที่ยั่งยืน รัฐต้องตระหนักถึงการพัฒนาคนให้สอดรับกับกระบวนการเปลี่ยนแปลง มิเช่นนั้นผลประโยชน์โดยรวมจะตกอยู่ในกลุ่มคนภายนอกชุมชนที่มีความเชี่ยวชาญมากกว่า ไม่ได้นำไปสู่ความเข้มแข็งของชุนชนอย่างแท้จริง