บทบาทหน้าที่ และความรับผิดชอบของกรรมการรัฐวิสาหกิจ

จากแผนภูมิบทสรุปของหลักการใช้อำนาจและความรับผิดชอบตามกฎหมายของกรรมการภาครัฐ องค์การมหาชนที่ท่าน ศ.ดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ ได้ใช้อธิบายอบรมกรณีศึกษาในหลักสูตร PDI โดยผมมีส่วนในการบรรยายอยู่ด้วยว่ากรรมการเหล่านั้นต้องเข้าใจหลักเกณฑ์ 2 ข้อทั้งหลักการใช้อำนาจและหลักความรับผิดชอบ โดยแยกดังนี้

1.หลักการใช้อำนาจ ตามหลักเป็นเรื่องการใช้อำนาจในการดำเนินงานส่วนราชการและการดำเนินการกับบุคคลภายนอก ซึ่งอาจมีผลต่อความรับผิดชอบทางปกครอง ทางแพ่ง และทางอาญาได้ โดยหลักการใช้อำนาจแยกพิจารณาได้ดังนี้

1) การแต่งตั้งและใช้อำนาจตามกฎหมายว่ากรรมการได้รับการแต่งตั้งโดยชอบ และคณะกรรมการมีอำนาจในการมอบอำนาจการกระทำได้แค่ไหน

2) ความเป็นกลางไม่มีส่วนได้เสียของกรรมการ (ขอให้ดูจากมาตรา 13, 16 ของ พ.ร.บ.วิธีปฏิบัติราชการทางปกครองที่อาจทำให้การกระทำไม่ชอบ

3) การดำเนินการให้ชอบด้วยกฎหมาย (ซึ่งรวมถึงกฎหมายรัฐธรรมนูญ กฎหมายทั่วไป กฎหมายปกครอง กฎหมายจัดตั้งรัฐวิสาหกิจ มติคณะรัฐมนตรี และระเบียบ/คำสั่งต่างๆ)

4) หลักสุจริต ซึ่งศาลจะดูจากพฤติกรรมของกรรมการ

5) หลักความระมัดระวังอย่างผู้ประกอบวิชาชีพ (เช่นเดียวกับหลักความรับผิดชอบและความระมัดระวังของกรรมการบริษัทเอกชน เช่น มีข้อมูลเพียงพอ มีทางเลือกและพิจารณาด้วยความรอบคอบและระมัดระวัง เป็นต้น)

2.หลักความรับผิดชอบทางกฎหมายโดยอาจแบ่งตามประเภทของคดีความรับผิดชอบ

1) ความรับผิดทางปกครองที่เรียกว่าคดีปกครอง สัญญาทางปกครอง ละเมิดทางการปกครอง

2) ความรับผิดทางแพ่ง

3) ความรับผิดทางอาญา

4) ความรับผิดทางวินัย (ดู พ.ร.บ.ข้าราชการพลเรือน)

5) ความรับผิดทางจริยธรรมของกรรมการ (ขอให้ดูตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 279)

ส่วนกรรมการจะมีความรับผิดแบบไหนนั้นก็ขึ้นอยู่กับว่าเกิดจากการกระทำความผิดในเรื่องใด เช่น หากกรรมการเป็นผู้บริหารหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐไม่ทำตามคำสั่งผู้บังคับบัญชาอาจผิดวินัย แต่หากการขัดคำสั่งดังกล่าวหรือมีการทำผิดระเบียบทำให้หน่วยงานเสียหาย เช่น ทำให้ขาดรายได้ ก็ต้องรับผิดทางแพ่ง หรือการที่กรรมการกระทำผิดระเบียบหรือมติคณะรัฐมนตรี จะทำให้หน่วยงานของรัฐได้รับความเสียหาย เช่น การเข้าทำสัญญากับเอกชน แล้วทำให้หน่วยงานของรัฐเสียหาย หรือเสียเปรียบภาคเอกชน และทำให้หน่วยงานของรัฐต้องรับผิดชอบจากการผิดสัญญา กรรมการท่านนั้นก็อาจจะต้องรับผิดทั้งทางปกครอง ผิดวินัย รับผิดทางแพ่ง และรวมถึงความรับผิดทางอาญาด้วย กล่าวได้ว่ากรรมเดียวแต่ผิดกฎหมายหลายฉบับ