การชุมนุม

โดย...รุจิระ บุนนาค

การชุมนุมเป็นการแสดงออกถึงความสามัคคีของผู้ที่ร่วมชุมนุมด้วยกัน การชุมนุมโดยส่วนมากมักจะทำเพื่อการเรียกร้องให้ผู้ร่วมชุมนุมได้สิ่งที่ต้องการ เช่น ในสหรัฐ เมื่อปี พ.ศ. 2554 มีการชุมนุมที่เรียกว่า “Occupy Wall Street” หรือ “การยึดครองวอลสตรีต” วอลสตรีตเป็นชื่อถนนซึ่งเป็นที่ตั้งของตลาดหุ้นนิวยอร์ก (New York Stock Exchange) วัตถุประสงค์ของการชุมนุมก็เพื่อประท้วงผู้บริหารของบริษัทต่างๆ ที่จดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ โดยให้เหตุผลว่า ตลาดทุนก่อให้เกิดวิกฤตทางเศรษฐกิจ รัฐบาลต้องนำเงินไปช่วยเหลือบริษัทเหล่านี้ ในขณะที่มีประชาชนจำนวนมากว่างงาน

ในเวลาไล่เลี่ยกับการยึดครองวอลสตรีต มีการชุมนุมของผู้ชุมนุมโดยมีจุดมุ่งหมายคล้ายๆ กัน ทั้งนี้มีการเรียกชื่อตามสถานที่ที่ผู้ร่วมชุมนุมเข้าชุมนุม เช่น Occupy Seattle, Occupy (Washington) D.C. เช่นเดียวกับชาวโลกมุสลิม ประชาชนมุสลิมในประเทศตะวันออกกลาง และแอฟริกาเหนือ ไม่ว่าเป็นตูนิเซีย อียิปต์ ลิเบีย แอลจีเรีย บาห์เรน จอร์แดน โอมาน เยเมน ได้ออกมาชุมนุมประท้วงโค่นล้มอำนาจของผู้ปกครอง ซึ่งสื่อต่างๆ ทั่วโลกได้เรียกชื่อในการชุมนุมครั้งนั้นว่า “Arab Spring” (อาหรับสปริง) ซึ่งหมายถึง “ฤดูใบไม้ผลิแห่งอาหรับ” โดยคำนี้เป็นคำที่สื่อตะวันตกเป็นผู้ตั้งขึ้นมา ทั้งนี้ชาติตะวันตกต้องการที่จะสื่อให้ชาวโลกเข้าใจว่าการชุมนุมเป็นเพียงแค่ช่วงระยะเวลาหนึ่งเปรียบเสมือนฤดูแห่งใบไม้ผลิที่เป็นเพียงแค่ช่วงสั้นๆ

การชุมนุมเป็นวิธีการอย่างหนึ่งที่ประชาชนต้องการแสดงออกซึ่งความคิดต่อรัฐบาลของตน ที่มีลักษณะเป็นการแสดงความคิดร่วมกันมีจุดหมายและอุดมการณ์เดียวกัน บางประเทศให้ความสำคัญกับสิทธิเสรีภาพของพลเมืองของตนเป็นอย่างมาก มีกฎหมายรองรับการชุมนุมในที่สาธารณะ

ในประเทศฝรั่งเศสมีการบัญญัติเกี่ยวกับการชุมนุมรับรองไว้ในรัฐกฤษฎีกาลงวันที่ 14 ธ.ค. ค.ศ. 1789 โดยมีการวิวัฒนาการเรื่อยมาเพื่อให้สอดคล้องกับสภาพสังคมในปัจจุบัน ให้ประชาชนมีเสรีภาพในการชุมนุมในที่สาธารณะ แต่ทั้งนี้ต้องแจ้งให้ฝ่ายปกครองทราบถึงการชุมนุม เพื่อความสะดวกเรียบร้อยในการรักษาความสงบเรียบร้อยภายในประเทศ รวมถึงต้องกำหนดตัวบุคคลที่จะรับผิดชอบ หากการชุมนุมเกิดความวุ่นวาย ถ้ามีการชุมนุมโดยไม่แจ้งให้ฝ่ายปกครองทราบ ผู้ชุมนุมจะมีความผิด

อย่างไรก็ตาม เสรีภาพในการชุมนุมของประเทศฝรั่งเศสก็ถูกจำกัด เช่น ห้ามชุมนุมบนทางหลวง หากฝ่ายปกครองเห็นว่าการชุมนุมอาจก่อให้เกิดความไม่สงบเรียบร้อยภายในประเทศ ฝ่ายปกครองอาจมีคำสั่งห้ามหรือสลายการชุมนุมเช่นเดียวกับประเทศอังกฤษ ประเทศอังกฤษมีรัฐธรรมนูญที่เป็นจารีตประเพณี ผู้ชุมนุมต้องแจ้งให้ฝ่ายปกครองทราบถึงการชุมนุม รวมถึงกำหนดตัวบุคคลที่ต้องรับผิดชอบในการชุมนุม หากฝ่ายปกครองเห็นว่าการชุมนุมทำให้เกิดความไม่สงบเรียบร้อยภายในประเทศ ฝ่ายปกครองอาจมีคำสั่งให้ยุติการชุมนุมหรือสลายการชุมนุม การชุมนุมของประเทศอังกฤษก็ถูกจำกัดบางประการเช่นกัน เช่น ห้ามชุมนุมใกล้กับพระราชวัง

สำหรับประเทศสหรัฐไม่มีบทบัญญัติเรื่องการชุมนุมในที่สาธารณะโดยเฉพาะเจาะจง ทำให้ประชาชนสามารถใช้เสรีภาพในการชุมนุมได้ตลอดเวลาและทุกสถานที่ แต่จะมีหลักเกณฑ์ในการชุมนุม คือ ต้องแจ้งให้เจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองทราบถึงการชุมนุม เพื่อให้เจ้าหน้าที่เข้ามารักษาความปลอดภัย ทั้งนี้เจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองไม่มีอำนาจห้ามการชุมนุม แต่เจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองมีอำนาจที่จะคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของบุคคลอื่นที่ไม่ได้เข้าร่วมประชุม มิให้ได้รับความเดือดร้อนจากการชุมนุม

สำหรับประเทศไทย เมื่อพิจารณารัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 มาตรา 63 ซึ่งได้บัญญัติรับรองเสรีภาพในการชุมนุม โดยมีความว่า

“มาตรา 63 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการชุมนุมโดยสงบและปราศจากอาวุธ การจำกัดเสรีภาพตามวรรคหนึ่งจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย เฉพาะในกรณีการชุมนุมสาธารณะ และเพื่อคุ้มครองความสะดวกของประชาชนที่จะใช้ที่สาธารณะ หรือเพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยในระหว่างเวลาที่ประเทศอยู่ในภาวะสงคราม หรือในระหว่างเวลาที่มีประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินหรือประกาศใช้กฎอัยการศึก”

แม้รัฐธรรมนูญข้างต้นจะให้บุคคลมีเสรีภาพในการชุมนุมโดยสงบและปราศจากอาวุธ แต่เท่าที่ผ่านมาการชุมนุมในที่สาธารณะในประเทศไทยมีทั้งการก่อให้เกิดความไม่สงบและเต็มไปด้วยอาวุธ ประชาชนจำนวนมากได้รับผลกระทบต่างๆ เช่น การจราจรติดขัด ปริมาณขยะกองมหึมาในสถานที่ชุมนุม หรือแม้กระทั่งได้รับบาดเจ็บ

ปัจจุบันมีหลายประเทศที่มีความคิดว่าการชุมนุมสาธารณะเป็นเพียงการใช้สิทธิในระบอบประชาธิปไตย จึงสมควรที่จะมีบทบัญญัติเรื่องการชุมนุมในที่สาธารณะไว้เป็นการเฉพาะ

สำหรับประเทศไทย ในขณะนี้ยังไม่มีกฎหมายการชุมนุมในที่สาธารณะบัญญัติไว้เป็นการเฉพาะ หากผู้ชุมนุมที่มีอุดมการณ์และความมุ่งมั่นในการชุมนุม ก็ควรที่จะตระหนักถึงการเคารพสิทธิของผู้ที่ไม่ได้เข้าร่วมชุมนุม หรือผู้ที่ไม่เห็นด้วยกับการชุมนุมไม่ให้ได้รับอันตรายต่อชีวิต ร่างกาย และทรัพย์สิน ความเดือดร้อนหรือรำคาญ เช่น ปิดขวางทางจราจร ทำลายทรัพย์สินสาธารณะ

ประเทศไทยสมควรที่จะมีกฎหมายเฉพาะเรื่องการชุมนุมหรือไม่ เป็นเรื่องที่ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องจะต้องพิจารณาร่วมกันอย่างรอบคอบ เพราะโดยหลักการของกฎหมายอาจดูเหมือนดีที่ให้ความคุ้มครองแก่ผู้เข้าร่วมชุมนุม และยังคุ้มครองสิทธิแก่ผู้ที่ไม่ได้ร่วมชุมนุมด้วย แต่อีกด้านหนึ่งอาจจะกลายเป็นเครื่องมือในการจำกัดเสรีภาพแสดงความคิดเห็น ทั้งที่ทุกคนมีเสรีภาพในการแสดงความคิด แต่ทั้งนี้ไม่ควรลืมว่า การชุมนุมที่มีการใช้ความรุนแรง และยิ่งมีการใช้สื่อในการนำเสนอข่าวเพื่อสร้างแรงกดดัน ย่อมเป็นการทำลายเศรษฐกิจ ชื่อเสียง ตลอดจนความมั่นคงของประเทศ หากทุกฝ่ายตระหนักในสิทธิและหน้าที่ของตนเอง ตลอดจนเคารพสิทธิของบุคคลอื่น ประเทศไทยก็จะไม่วุ่นวายและมีแต่ความสงบสุข