
เปิดเส้นทาง ‘ปลูกถ่ายไตหมูในคน’ เป็นไปได้แค่ไหน? กับเป้าฮับปลูกถ่ายข้ามสายพันธุ์แห่งแรกในอาเซียน!
ไทยมีผู้เข้าเกณฑ์ปลูกถ่ายไตราว 23,000 ราย ขณะที่ปลูกถ่ายได้ราวปีละ 1,000 ราย มหิดลจึงเริ่มสร้างฐานวิจัยไตหมูในประเทศ แต่คำตอบว่าเทคโนโลยีนี้จะเปลี่ยนชีวิตคนรอไตได้หรือไม่ ขึ้นอยู่กับประเด็นอะไรบ้าง?
KEY
POINTS
- มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมมือกับเบทาโกร และ NZeno จากนิวซีแลนด์ จัดตั้ง "T-Xeno Hub" เพื่อวิจัยการปลูกถ่ายไตหมูสู่คน ตั้งเป้าเป็นศูนย์กลางการปลูกถ่ายอวัยวะข้ามสายพันธุ์แห่งแรกในอาเซียน
- โครงการนี้เกิดขึ้นเพื่อแก้ปัญหาขาดแคลนไตบริจาคในไทย โดยจะใช้สุกรดัดแปลงพันธุกรรมจากนิวซีแลนด์ที่มีขนาดไตใกล้เคียงมนุษย์และเลี้ยงในระบบปลอดเชื้อ
- ตั้งเป้าเริ่มการศึกษาในมนุษย์ภายใน 5 ปี โดยมีความท้าทายสำคัญคือการป้องกันการปฏิเสธอวัยวะจากระบบภูมิคุ้มกันและความเสี่ยงการติดเชื้อจากสัตว์สู่คน
“ทั้งประเทศเราเปลี่ยนไตได้ 900–1,000 คนต่อปีครับ เราทำได้น้อยมาก”
ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหิดล ใช้ตัวเลขนี้อธิบายว่า เหตุใดไทยจึงเริ่มมองหาอวัยวะทางเลือก โดยยกข้อมูลปี 2567 ที่ระบุว่า ไทยมีผู้เข้าเกณฑ์ปลูกถ่ายไตราว 23,000 ราย ขณะที่มีผู้ได้รับการปลูกถ่าย 989 ราย ผู้ป่วยบางรายอาจต้องรอไตบริจาคนานกว่า 5 ปี และบางรายเสียชีวิตระหว่างรอ
ก่อนเข้ารับตำแหน่งอธิการบดีราวสองเดือน ศ.นพ.ปิยะมิตร เล่าว่าเขาได้ฟังความคืบหน้าของ NZeno บริษัทเทคโนโลยีชีวภาพจากนิวซีแลนด์ที่พัฒนาสุกรสำหรับงานวิจัยปลูกถ่ายอวัยวะ สิ่งที่สนใจคือ มหิดลจะนำเทคโนโลยีนี้มาต่อยอดกับความเชี่ยวชาญที่มีอยู่แล้วได้อย่างไร ทั้งงานด้านสัตวแพทยศาสตร์และประสบการณ์ปลูกถ่ายไตของศิริราชกับรามาธิบดี
ความร่วมมือระหว่างมหิดล เบทาโกร และ NZeno จึงเกิดขึ้นในชื่อ Thailand Xenotransplantation Hub หรือ T-Xeno Hubโดยเลือกเริ่มจากไต อวัยวะที่ผู้ป่วยไทยจำนวนมากกำลังต้องเผชิญกับการรอคอยอยู่อีกมาก!
จากไตชิมแปนซีถึงไตหมู งานวิจัยนี้ในโลกเดินทางมากว่า 60 ปี
การปลูกถ่ายอวัยวะจากสัตว์สู่คน หรือ Xenotransplantation มีประวัติการศึกษาในมนุษย์มาตั้งแต่ทศวรรษ 1960 ทีมของ คีธ รีมต์สมา (Keith Reemtsma) ทดลองปลูกถ่ายไตชิมแปนซี ขณะที่ทีมของ โทมัส สตาร์ซล์ (Thomas Starzl) ใช้ไตบาบูน ต่อมาในปี 2527 ลีโอนาร์ด เบลีย์ (Leonard Bailey) ปลูกถ่ายหัวใจบาบูนให้ทารกที่รู้จักกันในชื่อ Baby
งานวิจัยยุคหลังหันมาสนใจสุกร ส่วนหนึ่งเพราะไตและหัวใจมีขนาดใกล้เคียงกับอวัยวะมนุษย์ โจทย์สำคัญคือทำอย่างไรให้อวัยวะยังทำงานได้เมื่อเผชิญกับการตอบสนองของภูมิคุ้มกันผู้รับ นักวิจัยจึงศึกษาการใช้สุกรดัดแปลงพันธุกรรมเพื่อลดโอกาสการปฏิเสธอวัยวะ ควบคู่กับการประเมินความเสี่ยงติดเชื้อจากสัตว์สู่คน
ในปี 2564 ทีมของ โรเบิร์ต มอนต์โกเมอรี (Robert Montgomery) ที่ NYU Langone ติดตามการทำงานของไตสุกรที่ปลูกถ่ายในผู้ที่เพิ่งเสียชีวิตและยังได้รับการพยุงการทำงานของร่างกายเป็นเวลา 54 ชั่วโมง จากนั้นในเดือนมีนาคม 2567 โรงพยาบาล Massachusetts General Hospital ใช้ไตสุกรที่พัฒนาโดย eGenesis ปลูกถ่ายให้ ริชาร์ด สเลย์แมน (Richard Slayman) ผู้รับที่ยังมีชีวิตเป็นรายแรกของโลกที่ได้รับไตสุกรดัดแปลงพันธุกรรม
ในเอเชีย โรงพยาบาลซีจิง เมืองซีอาน ประเทศจีน รายงานการปลูกถ่ายไตสุกรให้ผู้ป่วยไตวายระยะสุดท้ายในเดือนมีนาคม 2568 ส่วนในสหรัฐฯ United Therapeutics เริ่มการทดลองทางคลินิกในโครงการ EXPAND ขณะที่ eGenesis ประกาศว่าองค์การอาหารและยาสหรัฐฯ หรือ FDA เปิดทางให้เริ่มการทดลองทางคลินิกของบริษัท
ความคืบหน้าเหล่านี้พางานวิจัยในประเด็นดังกล่าวคืบหน้าไปมากยิ่งขึ้นในช่วงระยะเวลาที่ผ่านมา!
อย่างไรก็ตาม การปลูกถ่ายไตหมูในผู้ป่วยทำให้ทีมวิจัยเริ่มเห็นว่าไตจากสุกรสามารถทำงานในร่างกายมนุษย์ได้ คำถามที่ต้องติดตามต่อคือ ไตจะทำงานได้นานพอให้ผู้ป่วยอยู่โดยไม่ต้องฟอกไตหรือไม่ และระหว่างนั้นผู้ป่วยต้องเผชิญความเสี่ยงอะไรบ้าง การทดลองทางคลินิกที่เริ่มขึ้นในสหรัฐฯ จึงมีเป้าหมายเพื่อเก็บหลักฐานทั้งด้านความปลอดภัยและผลการรักษา
ศ.นพ.ม.ล.ชาครีย์ กิติยากร รองอธิการบดีฝ่ายวิจัย มหาวิทยาลัยมหิดล และอายุรแพทย์โรคไต อธิบายเพิ่มเติมภายในการแถลงข่าวว่า ความเสี่ยงหลักมีทั้งการปฏิเสธไตและการติดเชื้อจากสุกรสู่คน เมื่อถามว่าไตหมูจะทำงานได้นานเท่าไร เขาตอบว่า
“คำตอบนี้เราก็ยังตอบไม่ได้ทีเดียว”
ทำไมต้องเป็นหมูจากหมู่เกาะโอ๊กแลนด์
สำหรับงานวิจัยในครั้งนี้ ทางมหาวิทยาลัยมหิดล ได้ทำความร่วมมือถ่ายทอดเทคโนโลยีสุกรสายพันธุ์จาก NZeno ประเทศนิวซีแลนด์ เหตุผลที่เลือกอยู่ที่ขนาดตัว ประวัติสุขภาพของฝูง และโอกาสเพาะขยายสำหรับงานวิจัยระยะยาว
ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหิดล อธิบายว่า สุกรสายพันธุ์จากนิวซีแลนด์ที่บริษัทนำมาพัฒนามีน้ำหนักประมาณ 60 กิโลกรัม และไตมีขนาดใกล้เคียงกับไตคน ในมุมของอธิการบดีมหิดล ความสามารถในการเพาะขยายสุกรได้หลายรุ่นก็มีความสำคัญ เพราะหากไทยจะพัฒนางานวิจัยต่อเนื่อง จำเป็นต้องมีแหล่งอวัยวะสำหรับศึกษาในระยะยาว
NZeno ระบุว่าสุกรกลุ่มนี้มีต้นสายจาก หมู่เกาะโอ๊กแลนด์ ทางตอนใต้ของนิวซีแลนด์ ฝูงเดิมแยกจากสุกรกลุ่มอื่นมาราว 200 ปี บริษัทให้ข้อมูลว่าฝูงที่นำมาพัฒนามีประวัติสุขภาพที่เอื้อต่องานวิจัย และเลี้ยงภายใต้มาตรฐานปลอดเชื้อก่อโรคจำเพาะ หรือ DPF ซึ่งกำหนดรายการเชื้อที่ต้องเฝ้าระวัง คุณสมบัติเหล่านี้เป็นเหตุผลที่เลือกใช้สุกรกลุ่มนี้เป็นต้นทางในการพัฒนาอวัยวะสำหรับงานวิจัย
จากการเลือกสุกรต้นทาง โจทย์ถัดมาคือไทยจะเลี้ยงสุกรสำหรับงานวิจัยภายใต้สภาพแวดล้อมที่ควบคุมได้อย่างไร ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา เล่าว่า เขาเคยไปดูการจัดการฟาร์มสุกรของเบทาโกร และเห็นว่าความเชี่ยวชาญด้านการควบคุมสภาพแวดล้อมและความปลอดภัยทางชีวภาพของบริษัทจะช่วยต่อยอดงานวิจัยในไทยได้ มหิดลจึงร่วมกับเบทาโกรพัฒนาศูนย์เลี้ยงสุกรทางการแพทย์ที่วิทยาเขตกาญจนบุรี โดยตั้งเป้าให้รองรับมาตรฐานปลอดเชื้อก่อโรคจำเพาะ (DPF) สำหรับงานวิจัยปลูกถ่ายอวัยวะข้ามสายพันธุ์
เมื่อได้สุกรต้นทางที่เหมาะกับการศึกษา โจทย์สำคัญที่ยังคงเป็นเรื่องท้าทายทั่วโลก ณ ขณะนี้คือ ..
จะทำอย่างไรให้ไตยังทำงานได้เมื่อเข้าไปอยู่ในร่างกายคน เพราะภูมิคุ้มกันของผู้รับยังอาจปฏิเสธอวัยวะได้
ตรงนี้เองที่ ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหิดล มองว่าความก้าวหน้าด้านจีโนมิกส์และ AI อาจช่วยให้นักวิจัยเข้าใจได้ดีขึ้นว่า ความแตกต่างทางพันธุกรรมส่วนใดเกี่ยวข้องกับการปฏิเสธอวัยวะ และควรศึกษาประเด็นใดต่อ
วิจัยกันมานานแล้ว ทำไมไทยถึงเริ่มตอนนี้
โจทย์เรื่องการปฏิเสธไตอธิบายได้ว่าทำไม ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหิดล จึงจับตาความก้าวหน้าของจีโนมิกส์และ AI เพราะแม้ไตหมูจะมีขนาดใกล้เคียงกับไตคน ภูมิคุ้มกันของผู้รับก็ยังอาจทำลายอวัยวะที่ปลูกถ่ายได้ คำถามที่นักวิจัยต้องหาคำตอบคือ ความแตกต่างทางพันธุกรรมส่วนใดเกี่ยวข้องกับการตอบสนองนี้
ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา มองว่า เมื่อข้อมูลพันธุกรรมละเอียดขึ้น AI อาจช่วยนักวิจัยมองเห็นรูปแบบในข้อมูลและตั้งสมมติฐานได้ว่าควรศึกษาความแตกต่างส่วนใดก่อน เขาประเมินทิศทางนี้ไว้ว่า
“ในที่สุดเนี่ย เราอาจจะเจอตำแหน่งของยีนที่เหมาะสม .. แล้วจะทำให้หมูมีอวัยวะที่คล้ายคนมากยิ่งขึ้น ซึ่งพัฒนาการตัวนี้จะมาจาก AI เป็นสำคัญ”
เมื่อประเมินจากทิศทางการพัฒนาของ AI และ จีโนมิกส์ อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหิดลมองว่านี่อาจเป็นจังหวะเริ่มต้นสำคัญที่จะวางพื้นฐาน โดยเริ่มจากความพร้อมที่มีอยู่แล้วอย่างมหิดลมีทีมสัตวแพทย์และทีมแพทย์ปลูกถ่ายไต ขณะที่ NZeno เข้ามาถ่ายทอดเทคโนโลยี และเบทาโกรร่วมพัฒนาระบบผลิตในประเทศ เป้าหมายของ T-Xeno Hub ในช่วง 18 เดือนแรกจึงอยู่ที่การสร้างฐานให้ไทยศึกษาคำถามเหล่านี้ได้เอง ส่วนคำตอบว่าไตจะทำงานได้นานแค่ไหนและผู้ป่วยจะปลอดภัยเพียงใด ยังต้องมาจากการศึกษาและติดตามผลในคนต่อไป
18 เดือนสร้างฐานวิจัย แล้วจะไปถึงการศึกษาในคนเมื่อไร
T-Xeno Hub ตั้งเป้ายกระดับความพร้อมของเทคโนโลยีจาก TRL 4 สู่ TRL 5 ภายใน 18 เดือน ควบคู่กับการพัฒนาศูนย์ผลิตสุกรทางการแพทย์ที่มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี เบทาโกรจะร่วมพัฒนาศูนย์และระบบความปลอดภัยทางชีวภาพ ส่วน NZeno จะสนับสนุนการถ่ายทอดเทคโนโลยีให้ทีมไทย โดยมีบริษัท เอ็มยู ไบโอโกร (MU BioGro) เชื่อมงานวิจัยกับภาคอุตสาหกรรม
เมื่อถามว่าจะเริ่มศึกษาในคนได้เมื่อใด ศ.นพ.ม.ล.ชาครีย์ กิติยากร รองอธิการบดีฝ่ายวิจัย มหาวิทยาลัยมหิดล และอายุรแพทย์โรคไต ให้สัมภาษณ์ว่า ทีมหวังว่าจะเริ่มพัฒนาไปสู่การศึกษาในคนได้ภายใน 5 ปี หากศูนย์ของไทยพร้อมตามแผนและสามารถใช้ข้อมูลจากงานวิจัยต่างประเทศประกอบได้ ส่วนกรอบ 5–10 ปี ที่ ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหิดล กล่าวถึง เป็นภาพระยะยาวของการพัฒนาฐานวิจัยและผลิตอวัยวะในประเทศ
ข้อพิสูจน์ที่สอง เมื่อเทียบกับการฟอกไตแล้วคุ้มค่าเพียงใด
นอกจากข้อพิสูจน์เรื่องความปลอดภัยและประสิทธิภาพแล้ว ข้อพิสูจน์ที่สองคือ ค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้อง เนื่องจากทางมหาวิทยาลัยตั้งเป้าไปสู่ระดับพาณิชย์ด้วย!
หากดูงบประมาณเรื่อง การบำบัดทดแทนไต ภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ประเทศไทยจะมีค่าใช้จ่ายอยู่ที่ประมาณ 36,678 ล้านบาทต่อปี ภาระงบประมาณระดับนี้ทำให้เกิดคำถามว่า หากผู้ป่วยที่เข้าเกณฑ์ปลูกถ่ายยังต้องฟอกไตต่อไปเพราะรออวัยวะ การลงทุนเพิ่มทางเลือกในการปลูกถ่ายจะให้ผลต่อสุขภาพและค่าใช้จ่ายในระยะยาวอย่างไร
ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหิดล ยกตัวอย่างว่า หากค่าปลูกถ่ายอยู่ที่ราว 1 ล้านบาท และไตทำงานได้ ประมาณ 2 ปีขึ้นไป เขามองว่าเริ่มมีความคุ้มค่าพอให้พิจารณา
อีกทั้ง T-Xeno Hub ไม่ได้หยุดอยู่แค่ที่ไต ศ.นพ.ปิยะมิตร ศรีธรา มองว่า หากการวิจัยไตเดินหน้าได้ ไทยจะมีทั้งทีมวิจัย ระบบผลิตอวัยวะ และความพร้อมของโรงพยาบาลที่อาจใช้เป็น ฐานศึกษาหัวใจและตับต่อได้ โดยแต่ละอวัยวะต้องมีหลักฐานความปลอดภัยและผลการรักษาของตัวเอง นี่คือภาพระยะยาวของการตั้งเป้าเป็น ศูนย์กลางการปลูกถ่ายอวัยวะข้ามสายพันธุ์แห่งแรกในอาเซียน







