"ไขมันในเลือดสูงได้ไง?" คำตอบอาจอยู่ที่ "ยีน PCSK9"

เมื่อพูดถึง "ไขมันในเลือดสูง" มักหนีไม่พ้นการนึกถึงคนรูปร่างอ้วนท้วนสักหน่อย อาหารการกินก็ต้องเต็มไปด้วยของทอด ของมัน ซึ่งมาพร้อมความเข้าใจที่ว่า "แค่ออกกำลังกายและลดน้ำหนัก เดี๋ยวค่าไขมันก็ลง"

 

ทว่าในวงการแพทย์ปัจจุบัน แพทย์ผู้เชี่ยวชาญกลับพบปรากฏการณ์ที่หนึ่งที่สำคัญคือ ผู้ป่วยจำนวนมากที่อายุยังน้อย รูปร่างสมส่วน สุขภาพแข็งแรง และออกกำลังกายสม่ำเสมอ กลับมีค่าไขมันเลว (LDL-C) สูงในระดับอันตราย

 

คำถามคือ เกิดอะไรขึ้นกับคนกลุ่มนี้?

 

คำตอบไม่ได้อยู่ที่พฤติกรรมการกิน แต่อยู่ใน "รหัสพันธุกรรม" ที่ถ่ายทอดมาแต่กำเนิดที่มีชื่อว่า PCSK9

 

 

PCSK9 คืออะไร?

 

ย้อนกลับไปในปี 2003 ทีมนักวิจัยชาวฝรั่งเศส นำโดย Dr. Catherine Boileau ได้ค้นพบยีนควบคุมการสร้างโปรตีน PCSK9 ซึ่งกลายเป็นจุดเปลี่ยนครั้งใหญ่ของวงการโรคหัวใจ

 

เปรียบเทียบคือ ระบบเลือดและตับของมนุษย์ จะมีกลไกที่สอดคล้องกันได้แก่

 

ไขมันเลว (LDL)  ซึ่งมีเยอะก็จะทำให้หลอดเลือดตีบตัน

 

ตามมาด้วย ตัวรับ LDL ที่ทำหน้าที่ระบายไขมันเลวเข้าสู่ตับเพื่อทำลาย  ตัวรับนี้จะหมุนเวียนกันมาดักจับไขมันเลวรอบใหม่ได้เป็นพันๆ ครั้ง

 

อย่างไรก็ตาม ยีน PCSK9 มีหน้าที่เข้าไปจับกับตัวรับ LDL และส่งสัญญาณให้เซลล์ทำลายตัวรับนั้นทิ้งทันที

 

หมายความว่า ถ้า ยีน PCSK9 ทำงานปกติ ร่างกายจะรักษาสมดุลของการกำจัดไขมันเลวได้ แต่ถ้ามันทำงานมากไป มันจะทำลายตัวรับ LDL ทำให้ตับขาดผู้ช่วยในการดักจับไขมัน

แม้ว่าพฤติกรรมการกินยังมีผลต่อระดับไขมัน แต่ในผู้ที่มียีน PCSK9 ผิดปกติหรือมีภาวะ FH พันธุกรรมจะมีบทบาทสำคัญ จนการควบคุมอาหารเพียงอย่างเดียวมักไม่สามารถลด LDL ได้เพียงพอ

 

 

 

 

แล้วทำไมการค้นพบยีนนี้ถึงเปลี่ยนวงการแพทย์ระดับโลก?

 

ก็เพราะว่าโลกได้พบแล้วว่า คนที่มี PCSK9 ทำงานมากเกินไป จะมีระดับ LDL สูงลิ่วตั้งแต่แรกและเสี่ยงต่อโรคหัวใจขาดเลือดตั้งแต่ยังเป็นหนุ่มสาว

 

ส่วนคนที่มี PCSK9 ทำงานน้อยกว่าปกติ จะมีระดับ LDL ต่ำโดยธรรมชาติ และมีความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดต่ำกว่าประชากรทั่วไปอย่างมาก

 

การค้นพบ PCSK9 ทำให้โลกเข้าใจว่า

การเปลี่ยนแปลงของยีนเพียงตัวเดียว

ก็สามารถส่งผลต่อระดับ LDL

และความเสี่ยงโรคหัวใจได้อย่างมีนัยสำคัญ

 

 

ใครบ้างที่ควรรู้เท่าทัน และสงสัยว่าตนเองมี 'ความผิดปกติทางพันธุกรรม'?

 

ในทางคลินิก กลุ่มอาการนี้ถูกจัดอยู่ในกลุ่มโรคทางพันธุกรรมที่เรียกว่า Familial Hypercholesterolemia (FH) หรือ ภาวะคอเลสเตอรอลสูงจากพันธุกรรม ซึ่งเป็นโรคที่พบได้บ่อยกว่าที่คิด คือ ประมาณ 1 ใน 250-300 คน โดยมีสัญญาณเตือน ดังนี้

 

• ค่าไขมันเลว LDL-C สูงเกิน 190 mg/dL (โดยที่ไม่ได้เกิดจากโรคอื่น เช่น ไทรอยด์ต่ำ)
• ตรวจพบไขมันในเลือดสูงตั้งแต่อายุน้อย (เช่น ก่อนอายุ 30 ปี)
• มีประวัติบุคคลในครอบครัว (สายตรง) เป็นโรคหัวใจขาดเลือด หรืออัมพฤกษ์อัมพาตก่อนวัยอันควร (ชาย < 55 ปี, หญิง < 65 ปี)
• มีประวัติญาติเสียชีวิตกะทันหันจากภาวะหัวใจวายโดยไม่ทราบสาเหตุ

 

ทั้งนี้ นอกจากยีน PCSK9 แล้วโรค FH สามารถเกิดจากความผิดปกติของยีนอื่นได้เช่นกัน โดยเฉพาะ LDLR ซึ่งพบได้บ่อยที่สุด

 

นอกจากนี้ หากได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น Familial Hypercholesterolemia (FH) แนวทางปฏิบัติที่ได้รับการแนะนำในหลายประเทศ คือ การตรวจคัดกรองญาติสายตรง

เนื่องจากโรคนี้ส่วนใหญ่ทำให้บุตรของผู้ป่วยแต่ละคนมีโอกาสได้รับยีนผิดปกติประมาณ 50% เช่นเดียวกับพ่อแม่และพี่น้องที่อาจมีความเสี่ยงเช่นกัน การตรวจระดับไขมันในเลือด และในบางกรณีการตรวจพันธุกรรม จึงช่วยค้นหาผู้ป่วยตั้งแต่ยังไม่เกิดอาการ ทำให้สามารถเริ่มรักษาและลดความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดได้ตั้งแต่อายุยังน้อย

 

 

แล้วคนไทยจะทำยังไง?

 

ปัจจุบัน PCSK9 กลายเป็นหนึ่งในยีนที่ถูกศึกษาสูงสุดในวงการการแพทย์ระดับโลก เพราะเป็นกุญแจสำคัญในการพัฒนาแนวทางการรักษาและการป้องกันโรคหัวใจรูปแบบใหม่ในอนาคต

แต่เมื่อกลับมามองในประเทศไทย แม้ว่าการตรวจพันธุกรรมจะมีให้บริการในโรงพยาบาลหลายแห่ง แต่การเข้าถึงยังจำกัดทั้งด้านค่าใช้จ่าย ความพร้อมของห้องปฏิบัติการ และระบบการส่งต่อและยังเป็นเรื่องที่ประเทศไทยยังขาดความพร้อมอยู่อีกมาก เนื่องจากปัจจัยสำคัญ ไม่ว่าจะเป็น องค์ความรู้ที่ยังคงอยู่ในระดับโรงพยาบาลที่มีมหาวิทยาลัยทางการแพทย์  งบประมาณทางด้านสาธารณสุข และเทคโนโลยีต่างๆ

 

ปัจจุบัน ระบบการตรวจสุขภาพประจำปีของคนไทยเน้นไปที่การตรวจเจาะเลือดพื้นฐาน แต่แทบไม่มีระบบแจ้งเตือนหรือให้ความรู้ว่า "ไขมันสูงลิ่วอาจเป็นโรคทางพันธุกรรม" ทำให้ผู้ป่วยกลุ่ม FH จำนวนมากหลุดรอดจากการวินิจฉัย และมารู้ตัวอีกทีเมื่อเกิดภาวะหัวใจวายไปแล้ว

 

ในขณะเดียวกันประเทศไทยกำลังรุกคืบอย่างรวดเร็ว ภายใต้ โครงการ Genomics Thailand  มีบทบาทในการสร้างฐานข้อมูลพันธุกรรมและสนับสนุนการแพทย์แม่นยำในประเทศไทย ขณะที่การนำการตรวจพันธุกรรมเข้าสู่สิทธิประโยชน์ในระบบบริการสุขภาพยังต้องอาศัยหลักฐานด้านความคุ้มค่า งบประมาณ และการกำหนดนโยบายเพิ่มเติม .. 

แต่ทว่า “การแพทย์แบบแม่นยำ” ซึ่งใช้เครื่องมือด้านยีนนี้เพื่อป้องกันโรคเชิงรุกนั้นมาแน่!

 

อย่างไรก็ตาม สำหรับประชาชนคนไทยคนไหนที่สามารถเข้าถึงการตรวจได้ด้วยตนเอง การมี Health Literacy หรือความรู้พื้นฐานด้านสาธารณสุข ก็เป็นโจทย์สำคัญที่ควรมีติดตัวไว้ ท่ามกลางกระแสสาธารณสุขที่กำลังเปลี่ยนแปลง.