AGenDA โครงการถอดรหัส "จีโนมชาวแอฟริกา" ที่อาจเปลี่ยนอนาคตการรักษาทั่วโลก!

หากการแพทย์แม่นยำตั้งต้นจากฐานข้อมูลจีโนมที่ไม่ครบถ้วน ผลลัพธ์ย่อมคลาดเคลื่อนไปทั้งระบบ ไม่ต่างจากการกลัดกระดุมเม็ดแรกผิดแล้วปล่อยให้ความผิดพลาดลากยาวไปตลอดแถว นี่คือภาพสะท้อนของวงการแพทย์แม่นยำในปัจจุบัน ซึ่งพึ่งพา “จีโนมมาตรฐาน” ที่พัฒนาจากคนเชื้อสายยุโรปเป็นหลัก ทั้งที่มนุษยชาติทั้งโลกมีความหลากหลายทางพันธุกรรมไม่เท่ากัน

 

 

ข้อความดังกล่าว เป็นส่วนหนึ่งในบทความประเด็น รหัสลับ 1,000 จีโนมจากแอฟริกา ที่ศูนย์จีโนมทางการแพทย์ รพ.รามาธิบดี ได้โพสต์ลงบนสื่อโซเชียลสาธารณะ เกี่ยวกับโครงการ AGenDA ที่น้อยคนจะรู้จัก แต่กลับสำคัญสำหรับมนุษยชาติในอนาคต และแม้จะเป็นโครงการที่ทำขึ้นในทวีปแอฟริกา แต่แน่นอนว่าส่งผลถึงประเทศไทยอย่างแน่นอน โดยระบุว่า

 

แอฟริกาคือต้นกำเนิดมนุษยชาติ แต่ฐานจีโนมโลกกลับใช้ของเชื้อสายยุโรป อาจทำให้คลาดเคลื่อนได้

 

ในเชิงวิวัฒนาการ แอฟริกาคือ “อู่กำเนิดของมนุษยชาติ” (Cradle of Humankind) หลักฐานซากดึกดำบรรพ์และพันธุศาสตร์ชี้ตรงกันว่า มนุษย์สมัยใหม่ (Homo sapiens) ถือกำเนิดในทวีปนี้ ก่อนที่ประชากรบางส่วนจะอพยพออกไปยังยุโรปและเอเชีย ความเก่าแก่นี้ทำให้ประชากรแอฟริกันสะสมความหลากหลายทางพันธุกรรมไว้สูงที่สุด ขณะที่ประชากรนอกแอฟริกาเป็นเพียง “ชุดย่อย” ของความหลากหลายนั้น

อย่างไรก็ตาม ฐานข้อมูลจีโนมโลกในช่วงหลายทศวรรษกลับเอนเอียงไปทางประชากรเชื้อสายยุโรปเป็นหลัก ผลที่ตามมาคือเครื่องมือแพทย์และแบบประเมินความเสี่ยงทางพันธุกรรมจำนวนมาก ทำงานได้ดีเฉพาะกับคนบางกลุ่ม แต่กลับมี “จุดบอด” เมื่อใช้กับประชากรอื่น ทั้งการคัดกรองโรค การคำนวณคะแนนความเสี่ยงทางพันธุกรรม (Polygenic Risk Score) และการแปลผลตัวแปรทางพันธุกรรมในทางคลินิก

 

 

 

สู่โครงการ AGenDA เพื่อเก็บข้อมูลจากกลุ่มชาติพันธุ์ที่แทบไม่เคยมีตัวแทนในฐานข้อมูลโลก

 

สถานการณ์ของฐานข้อมูลจีโนมกำลังถูกท้าทายโดยงานวิจัยขนาดใหญ่ในวารสาร Nature ภายใต้โครงการ AGenDA (Assessing Genetic Diversity in Africa) ซึ่งมุ่งถอดรหัสพันธุกรรมทั้งจีโนมของประชากรแอฟริกันกว่า 1,000 คน จาก 9 ประเทศ เพื่อเติมช่องว่างสำคัญของแผนที่พันธุกรรมมนุษย์

AGenDA เป็นผลลัพธ์จากการบ่มเพาะองค์ความรู้กว่าทศวรรษของเครือข่าย H3Africa Consortium นำโดย ศาสตราจารย์ มิเชล แรมซีย์ (Prof. Michèle Ramsay) ผู้อำนวยการสถาบัน Sydney Brenner Institute for Molecular Bioscience แห่งมหาวิทยาลัย Wits แอฟริกาใต้ ภารกิจนี้ไม่ใช่เพียงการเก็บตัวอย่างในโรงพยาบาล แต่คือการเดินทางเข้าถึงพื้นที่ยากลำบาก เพื่อเก็บข้อมูลจากกลุ่มชาติพันธุ์ที่แทบไม่เคยมีตัวแทนในฐานข้อมูลโลก

 

หนึ่งในข้อค้นพบสำคัญที่ทีมวิจัยย้ำคือ “ชาวแอฟริกันสองคนจากคนละหมู่บ้าน อาจมี DNA แตกต่างกันมากกว่าความแตกต่างระหว่างคนยุโรปกับคนเอเชียเสียอีก”

 

ประโยคนี้สะท้อนว่า การขาดข้อมูลชาวแอฟริกัน ไม่ได้หมายถึงการขาดข้อมูลของคนกลุ่มหนึ่ง แต่คือการพลาดคลังวิวัฒนาการของมนุษยชาติทั้งระบบ

 

 

ศูนย์จีโนมการแพทย์ รพ.รามาธิบดี ระบุว่า ทีม AGenDA เลือกกลุ่มเป้าหมายอย่างพิถีพิถัน ตั้งแต่ชนเผ่าล่าสัตว์และเก็บของป่าอย่างชาว San ในแองโกลาและซิมบับเว ซึ่งเป็นผู้สืบทอดสายพันธุกรรมที่เก่าแก่ที่สุด กลุ่มเจ้าของภาษาหายากอย่าง Endorois ในเคนยา และ Toubou ในลิเบีย ซึ่งมีพันธุกรรมแยกตัวเฉพาะถิ่น ไปจนถึงชนเผ่าเร่ร่อนอย่าง Tuareg ที่เป็นรอยต่อระหว่างแอฟริกาเหนือและใต้ทะเลทรายซาฮารา รวมถึงประชากรเกาะมอริเชียส ที่มีประวัติการผสมข้ามทวีปอย่างซับซ้อน

ความท้าทายสำคัญของการแพทย์แม่นยำอยู่ที่เครื่องมือวิเคราะห์ยอดนิยมอย่าง GWAS (Genome-Wide Association Studies) ซึ่งมักอาศัยเทคโนโลยี Microarray ที่ตรวจจับเฉพาะตัวแปรทางพันธุกรรมที่ “รู้อยู่แล้ว” จากฐานข้อมูลเดิม เมื่อฐานข้อมูลตั้งต้นเอนเอียง เครื่องมือย่อมมองไม่เห็นตัวแปรสำคัญในประชากรอื่น

AGenDA จึงเลือกใช้วิธีถอดรหัสพันธุกรรมทั้งจีโนม (Whole-Genome Sequencing: WGS) ด้วยความละเอียดสูง (30x coverage) และไม่ผ่านกระบวนการ PCR เพื่อให้ได้ข้อมูลระดับ “ต้นฉบับ” ผลลัพธ์คือการค้นพบความแปรผันทางพันธุกรรมใหม่ (Novel variants) นับล้านตำแหน่ง ที่ไม่เคยถูกบันทึกในฐานข้อมูลโลกมาก่อน

ข้อมูลเหล่านี้จะถูกนำไปสร้างฐานข้อมูลอ้างอิง (Reference Panel) ชุดใหม่ เพื่อยกระดับความแม่นยำของเครื่องมือในอนาคต ทำให้การแปลผลจีโนมของประชากรแอฟริกัน และประชากรอื่นทั่วโลก มีความถูกต้องมากขึ้น ลดความเสี่ยงของการวินิจฉัยผิดพลาดที่อาจส่งผลถึงชีวิต

 

 

สะท้อนถึงไทย ทำไมต้องมีโครงการสร้างฐานข้อมูลจีโนมของตนเอง

 

ศูนย์จีโนมทางการแพทย์ รพ.รามาธิบดี กล่าวว่า แม้โครงการจะโฟกัสที่แอฟริกา แต่ผลกระทบไม่ได้จำกัดอยู่แค่ทวีปเดียว การมีฐานข้อมูลจีโนมที่สะท้อนต้นกำเนิดและความหลากหลายของมนุษยชาติอย่างแท้จริง จะช่วยให้การแพทย์แม่นยำก้าวสู่ความเป็นสากล

สำหรับประเทศไทยเอง การพัฒนาโครงการ Genomics Thailand ซึ่งมุ่งถอดรหัสพันธุกรรมคนไทย 50,000 ราย เมื่อเชื่อมโยงกับฐานข้อมูลระดับโลกอย่าง AGenDA จะช่วยลดความไม่แน่นอนในการแปลผลยีน และยกระดับการรักษาแบบจำเพาะบุคคลได้อย่างเป็นรูปธรรม

ท้ายที่สุด ตัวเลข 1,000 จีโนมอาจดูเล็กเมื่อเทียบกับประชากรพันล้าน แต่ในเชิงคุณภาพ นี่คือการคืน “บทนำ” ให้กับหนังสือมนุษยชาติ และการกลัดกระดุมเม็ดแรกใหม่ให้ถูกต้อง เพื่อให้การแพทย์แม่นยำในอนาคต ไม่แม่นเฉพาะบางกลุ่ม แต่ครอบคลุมมนุษย์ทุกคนอย่างแท้จริง