สระบุรีวิกฤต! เปิดผลตรวจน้ำพบโลหะหนัก–สารพิษลึก 100 เมตร จี้รัฐขุดต้นตอโรงงาน

สระบุรีอ่วม! มูลนิธิบูรณะนิเวศจี้หน่วยงานรัฐเร่งตรวจสอบโรงงานอุตสาหกรรม ชี้ปมปนเปื้อนโลหะหนักและสารระเหยในคลองหนองน้ำเขียวส่งผลกระทบระยะยาว

 

 

ปัญหาน้ำเสียในจังหวัดสระบุรีกำลังสะท้อนโจทย์ใหญ่ด้านการจัดการสิ่งแวดล้อมและการกำกับดูแลภาคอุตสาหกรรม หลังการตรวจสอบคุณภาพน้ำในพื้นที่พบความผิดปกติหลายด้าน

 

ทั้งการสะสมของโลหะหนักในตะกอนดิน การตรวจพบสารอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs) ในแหล่งน้ำผิวดินและน้ำใต้ดิน รวมถึงค่าความสกปรกของน้ำในลำคลองที่สูงเกินเกณฑ์มาตรฐานหลายเท่า

 

ประเด็นดังกล่าวถูกหยิบยกขึ้นหารือในการประชุมหัวข้อ “มีทางออกไหม? ปัญหาน้ำเสีย จังหวัดสระบุรี” ซึ่งมีตัวแทนจากหน่วยงานรัฐ นักวิชาการ และภาคประชาชนร่วมแลกเปลี่ยนข้อมูล โดยมีข้อเรียกร้องสำคัญให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษอย่างเป็นระบบ ไม่ใช่เพียงแก้ปัญหาน้ำเสียที่ปลายทาง แต่ต้องย้อนกลับไปตรวจสอบกระบวนการผลิต การจัดการกากอุตสาหกรรม และประสิทธิภาพระบบบำบัดภายในโรงงานด้วย

 

 

พบสารปนเปื้อนหลายชนิด กระจุกตัวต้นคลองหนองน้ำเขียว

เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ เปิดเผยผลการติดตามและตรวจสอบคุณภาพสิ่งแวดล้อมร่วมกับกรมควบคุมมลพิษว่า จากการเก็บตัวอย่างน้ำและเปรียบเทียบผลการตรวจวัดอย่างต่อเนื่อง พบจุดที่น่ากังวลบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียวและคลองเกตุ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีสถานประกอบการอุตสาหกรรมหลายแห่งตั้งอยู่

 

ผลการตรวจสอบพบการสะสมของโลหะหนักในตะกอนดินในระดับที่น่ากังวล โดยมีบางจุดเกินเกณฑ์ที่ใช้ประเมินความปลอดภัยต่อสัตว์หน้าดิน ขณะที่การตรวจสอบน้ำผิวดินและน้ำใต้ดินยังพบสารปนเปื้อนหลายชนิด ทั้งสารหนู ปรอท โทลูอีน และสารอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs)

 

เพ็ญโฉมระบุว่า รูปแบบการปนเปื้อนที่พบมีลักษณะกระจุกตัวในพื้นที่ต้นน้ำ และมีสารปนเปื้อนหลายชนิดร่วมกัน จึงเป็นเบาะแสที่ควรนำไปตรวจสอบแหล่งกำเนิดจากภาคอุตสาหกรรมอย่างจริงจัง โดยเฉพาะโรงงานที่เกี่ยวข้องกับการรับบำบัดและจัดการของเสีย

 

 

"ลักษณะของมลพิษที่ตรวจเจอ มันจะมีหลากหลายชนิดร่วมกัน มีลักษณะของการกระจุกตัวอยู่บริเวณต้นน้ำคลองหนองน้ำเขียว คลองเกตุ ชี้ไปถึงเบาะแสว่า ความเป็นไปได้หลักของการปนเปื้อนมาจากภาคอุตสาหกรรมแน่นอน

 

การปนเปื้อนจากแหล่งกำเนิดประเภทเกษตรหรือโรงงานอุตสาหกรรมที่แปรรูปอาหารเนี่ย น่าจะเป็นปัจจัยที่ตัดออกไปได้เลย" เพ็ญโฉมกล่าว

 

พบการสะสมของโลหะหนักอย่างต่อเนื่องยาวนาน

"โลหะหนักในตะกอนดินที่พบ มันเกินค่ามาตรฐานการปกป้องสัตว์หน้าดินเป็นพื้นฐานเลย... ลักษณะการสะสมของโลหะหนักในตะกอนดินไม่ใช่เป็นการรั่วไหลของมลพิษเพียงแค่ครั้งหรือ 2 ครั้ง แต่มีลักษณะของการสะสมแบบยาวนานพอสมควร"

 

ทั้งนี้ ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศได้กล่าวเน้นย้ำและฝากข้อเสนอแนะไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะ กรมโรงงานอุตสาหกรรม ให้เร่งตรวจสอบการปฏิบัติงานของโรงงานอย่างละเอียด ทั้งในแง่ของการปฏิบัติตามมาตรการในรายงานการประเมินสิ่งแวดล้อม (EIA),

 

ขนาดพื้นที่โครงการที่ได้รับอนุมัติว่าตรงกับการใช้จริงหรือไม่, ประสิทธิภาพของระบบบำบัดน้ำเสีย ตลอดจนการจัดการพื้นที่กันชน (Buffer Zone) เพื่อหาต้นตอที่แท้จริงของปัญหาน้ำเน่าเสียในจังหวัดสระบุรี และนำไปสู่การแก้ไขปัญหาอย่างตรงจุดต่อไป

 

และในส่วนสารอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs) ได้ชี้เป้าไปที่ภาคอุตสาหกรรมโดยระบุว่า 

"การตรวจพบสารโทลูอีนหรือว่าสาร VOC ในน้ำผิวดิน... การตรวจพบสารอินทรีย์ระเหยง่ายในพื้นที่แถบนี้ จะเป็นตัวชี้เลยว่ามันจะมีการปนเปื้อนออกมาจากภาคอุตสาหกรรมแน่นอน ไม่ใช่ภาคเกษตร"

 

 

โดยมีการกล่าวถึงบริษัท เบตเตอร์ เวิลด์ กรีน จำกัด (มหาชน) ในฐานะหนึ่งในสถานประกอบการที่ควรได้รับการตรวจสอบข้อเท็จจริง อย่างไรก็ตาม การพบสารปนเปื้อนในพื้นที่ยังไม่ใช่ข้อยืนยันว่าบริษัทหรือโรงงานแห่งใดเป็นผู้ก่อมลพิษโดยตรง จำเป็นต้องมีผลตรวจสอบและหลักฐานเชื่อมโยงแหล่งกำเนิดอย่างชัดเจน

 

น้ำเสียกว่า 30,000 ไร่ BOD พุ่ง 80 หน่วย เกินเกณฑ์อุตสาหกรรม

ด้านธนาวุธ โนราช ผู้อำนวยการส่วนตรวจและบังคับใช้กฎหมาย สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 (สระบุรี) กรมควบคุมมลพิษ เปิดเผยว่า พื้นที่รับผิดชอบของสำนักงานฯ ครอบคลุม 5 จังหวัด ได้แก่ ลพบุรี สระบุรี นครนายก ปราจีนบุรี และสระแก้ว โดยพบพื้นที่ประสบปัญหาน้ำเสียรวมมากกว่า 30,000 ไร่

 

ทั้งนี้ ปัญหาคุณภาพน้ำที่ตรวจพบสามารถจำแนกได้ 3 ลักษณะ ได้แก่

1. สาหร่ายบูม (Algal Bloom) เกิดจากการสะสมของสารอาหารและความสกปรกในแหล่งน้ำ ทำให้สาหร่ายเจริญเติบโตจำนวนมาก ก่อนตายและทับถมจนเกิดกลิ่นเหม็นคล้ายแก๊สไข่เน่า

2. น้ำดำ (Black Water) เกิดจากการสะสมของสารอินทรีย์และความสกปรกในปริมาณสูง เมื่อจุลินทรีย์ย่อยสลายสารอินทรีย์ภายใต้สภาวะขาดออกซิเจน จึงเกิดน้ำสีดำและกลิ่นเหม็นรุนแรง

3. น้ำปนเปื้อนสารเคมี เป็นกรณีที่ตรวจพบสารเคมีหรือสิ่งแปลกปลอมในแหล่งน้ำ ซึ่งไม่ควรมีอยู่ตามธรรมชาติและอาจส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ

 

 

ข้อมูลที่น่ากังวลคือ การตรวจวัดค่าความต้องการออกซิเจนทางชีวเคมี (BOD) ซึ่งใช้บ่งชี้ปริมาณสารอินทรีย์ที่ปนเปื้อนในน้ำ พบว่าบางจุดมีค่าสูงถึง 49–80 กว่ามิลลิกรัมต่อลิตร ขณะที่มาตรฐานการระบายน้ำทิ้งจากโรงงานอุตสาหกรรมกำหนดค่า BOD ไม่เกิน 20 มิลลิกรัมต่อลิตร

 

ธนาวุธระบุว่า ผลตรวจดังกล่าวสะท้อนความผิดปกติของคุณภาพน้ำ แต่การจะสรุปว่าเป็นการระบายน้ำทิ้งผิดกฎหมายจากโรงงานใด จำเป็นต้องตรวจสอบจุดระบายและหลักฐานประกอบเพิ่มเติม

 

“เราเคยตรวจวัดค่า BOD ได้ถึง 49 ถึง 80 กว่าหน่วย ซึ่ง BOD คือค่าความสกปรก ซึ่งในเกณฑ์ของกฎหมาย ถ้าเป็นอุตสาหกรรม เขาห้ามระบายเกิน 20 หน่วย แสดงว่ามีการระบายที่ผิดกฎหมายแล้ว”

 

นอกจากนี้ ในอดีตยังเคยพบร่องรอยการนำรถสูบสิ่งปฏิกูลหรือของเสียมาทิ้งในพื้นที่ ซึ่งเป็นอีกปัจจัยที่อาจทำให้เกิดการสะสมของน้ำเสียและน้ำดำ

 

เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการเฝ้าระวัง สำนักงานฯ จึงร่วมกับเครือข่ายประชาชน กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และผู้นำท้องถิ่น จัดตั้งจุดติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำประมาณ 17–18 จุด เพื่อเก็บข้อมูลความผิดปกติของลำน้ำอย่างต่อเนื่อง และส่งต่อข้อมูลให้หน่วยงานที่มีอำนาจเข้าตรวจสอบแหล่งกำเนิดต่อไป

 

 

พบ VOCs ในน้ำบาดาลลึกกว่า 100 เมตร สัญญาณผิดปกติที่ต้องสืบหาต้นตอ

อีกประเด็นสำคัญมาจากการตรวจสอบทรัพยากรน้ำใต้ดิน โดย ดร.มนัสวี เฮงสุวรรณ นักธรณีวิทยาชำนาญการพิเศษ สำนักอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรน้ำบาดาล กรมทรัพยากรน้ำบาดาล เปิดเผยผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำในพื้นที่ 4 ตำบลของจังหวัดสระบุรี ได้แก่ ห้วยแห้ง หนองปลาไหล หนองโน และปากข้าวสาร

 

จากการเก็บตัวอย่างน้ำใต้ดินจำนวน 34 ตัวอย่าง ที่ระดับความลึกประมาณ 73–220 เมตร พบว่าคุณภาพน้ำส่วนใหญ่ยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่มีจุดที่ต้องติดตามเป็นพิเศษ ได้แก่ บ่อน้ำบาดาลภายในบริษัท เบตเตอร์ เวิลด์ กรีน จำกัด ซึ่งมีความลึกประมาณ 111 เมตร

 

ผลตรวจพบสารอินทรีย์ระเหยง่ายหลายชนิด ได้แก่ เบนซีน คาร์บอนเตตระคลอไรด์ และไตรคลอโรอีเทน แม้ค่าที่ตรวจพบจะยังไม่เกินเกณฑ์มาตรฐานน้ำใต้ดิน แต่การพบสารเหล่านี้ในน้ำบาดาลระดับความลึกมากกว่า 100 เมตร ถือเป็นความผิดปกติที่ต้องตรวจสอบเพิ่มเติม

 

“การที่เราตรวจพบสารอินทรีย์ระเหยง่าย ที่ความลึกเกินกว่า 100 เมตร ถือว่าไม่ใช่เรื่องปกติค่ะ มันเป็นสัญญาณหนึ่งที่บ่งชี้ถึงความผิดปกติบางอย่างในน้ำใต้ดินนะคะ”

 

ดร.มนัสวียังเปิดเผยข้อจำกัดในการปฏิบัติงานว่า กรมทรัพยากรน้ำบาดาลได้ประสานขอเข้าพื้นที่โรงงานตั้งแต่ช่วงปลายเดือนสิงหาคม เพื่อเก็บตัวอย่างน้ำเสียและตรวจสอบจุดต่าง ๆ อย่างละเอียด แต่ยังไม่ได้รับความร่วมมือหรือคำตอบเป็นลายลักษณ์อักษรจากบางบริษัท

 

ขณะที่บริษัท ทีเอ็นซี รีไซเคิล จำกัด ให้ความร่วมมือในการเข้าตรวจสอบพื้นที่เมื่อวันที่ 21 สิงหาคม ซึ่งไม่พบการระบายน้ำเสียออกนอกพื้นที่

 

 

“เรามีทั้งเครื่องไม้ เครื่องมือ เทคโนโลยีต่าง ๆ รวมถึงบุคลากรที่มีความเชี่ยวชาญในการวิเคราะห์ปัญหาสิ่งแวดล้อมนะคะ แต่ว่าตอนนี้สิ่งที่ขาดอยู่ก็คือโอกาสที่จะเข้าไปในพื้นที่ เราอาจจะต้องหาทางเข้าให้ได้ก่อนค่ะ เราถึงจะมีทางออก”

 

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนข้อจำกัดสำคัญของการตรวจสอบมลพิษทางน้ำ เพราะแม้หน่วยงานรัฐจะมีเครื่องมือและศักยภาพในการวิเคราะห์ แต่หากไม่สามารถเข้าถึงแหล่งกำเนิดเพื่อเก็บตัวอย่างได้อย่างครบถ้วน การเชื่อมโยงสารปนเปื้อนกับต้นตอของปัญหาก็ยังทำได้ไม่สมบูรณ์

 

กรมโรงงานฯ เตรียมตรวจเข้มโรงงาน 105 และ 106 ทั่วประเทศ

ด้าน ดร.ธนกร ยอดสมสวย นักวิทยาศาสตร์เชี่ยวชาญ กรมโรงงานอุตสาหกรรม เปิดเผยว่า ที่ผ่านมา กรมโรงงานอุตสาหกรรมได้สนธิกำลังร่วมกับสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 กรมควบคุมมลพิษ

 

และกรมทรัพยากรน้ำบาดาล ลงพื้นที่เก็บตัวอย่างน้ำ ดิน และสิ่งแวดล้อม เพื่อนำไปวิเคราะห์ พร้อมดำเนินมาตรการทางกฎหมายกับโรงงานที่พบข้อบกพร่อง ทั้งการสั่งให้ปรับปรุงแก้ไขและดำเนินคดีในบางกรณี

 

นอกจากนี้ กระทรวงอุตสาหกรรมยังมีแผนยกระดับการกำกับดูแลโรงงานประเภท 105 และ 106 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการคัดแยกและฝังกลบสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้ว และการนำของเสียกลับมาใช้ประโยชน์ โดยเตรียมตรวจสอบโรงงานในกลุ่มดังกล่าวทั่วประเทศ เพื่อประเมินการปฏิบัติตามกฎหมายและมาตรการควบคุมมลพิษ

 

อย่างไรก็ตาม การดำเนินมาตรการทางปกครอง เช่น การสั่งปิดโรงงาน จำเป็นต้องพิจารณาพยานหลักฐานและระดับความผิดตามขั้นตอนกฎหมาย ไม่สามารถใช้ผลตรวจคุณภาพน้ำเพียงอย่างเดียวเป็นข้อสรุปความผิดของโรงงานได้

 

กรมโรงงานอุตสาหกรรมยังอยู่ระหว่างวางแผนเก็บตัวอย่างและส่งตรวจสารอินทรีย์ระเหยง่ายเพิ่มเติม เนื่องจากมีข้อจำกัดด้านเครื่องมือวิเคราะห์ VOCs เพื่อให้สามารถนำผลตรวจมาเชื่อมโยงกับข้อมูลการดำเนินงานของโรงงานและตรวจสอบกรณีการลักลอบระบายน้ำทิ้งออกนอกพื้นที่ได้ชัดเจนขึ้น

 

 

เจาะต้นเหตุระบบบำบัดกากอุตสาหกรรม EIA อาจประเมินไม่ครอบคลุม

นอกจากประเด็นการตรวจสอบคุณภาพน้ำแล้ว อีกโจทย์สำคัญคือประสิทธิภาพของระบบจัดการกากอุตสาหกรรมและน้ำเสียภายในโรงงาน ซึ่ง ดร.พูนศักดิ์ จันทร์จำปี ผู้เชี่ยวชาญด้านการจัดการกากอุตสาหกรรม และสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ให้ข้อสังเกตว่าการแก้ปัญหาต้องย้อนกลับไปตรวจสอบที่ต้นเหตุ ไม่ใช่มุ่งจัดการเฉพาะน้ำเสียที่ปรากฏในลำคลอง

 

จากการตรวจสอบรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) ฉบับสมบูรณ์ พบประเด็นที่ควรตรวจสอบเพิ่มเติม 3 ด้าน ได้แก่

 

1. ประสิทธิภาพระบบบำบัดน้ำเสีย

ต้องตรวจสอบปริมาณน้ำชะขยะที่เข้าสู่ระบบจริง เทียบกับขีดความสามารถในการบำบัด รวมถึงกรณีการนำน้ำเสียจากภายนอกเข้ามาจัดการเพิ่มเติม ซึ่งอาจทำให้ปริมาณน้ำเสียเกินกว่าศักยภาพที่ระบบรองรับได้

 

2. การประเมินปริมาณน้ำฝนและน้ำหลาก

รายงาน EIA มีประเด็นที่ต้องทบทวนเกี่ยวกับการคำนวณน้ำฝนจากภูเขาโดยรอบพื้นที่ ซึ่งอาจไหลเข้าสู่บริเวณหลุมฝังกลบ หากประเมินปริมาณน้ำหลากไม่ครอบคลุม อาจส่งผลให้เกิดน้ำสะสมและเพิ่มภาระให้ระบบจัดการน้ำชะขยะ

 

3. ปริมาณและขีดความสามารถในการรับกากอุตสาหกรรม

ควรตรวจสอบการคำนวณความหนาแน่นและปริมาณกากอุตสาหกรรมที่หลุมฝังกลบสามารถรองรับได้ เปรียบเทียบกับปริมาณการรับกากสะสมและระยะเวลาการดำเนินงานจริง เพื่อประเมินว่าพื้นที่ยังมีศักยภาพรองรับของเสียหรือไม่

 

 

ดร.พูนศักดิ์เสนอว่า หากตรวจสอบแล้วพบว่าหลุมฝังกลบเต็มขีดความสามารถ ควรพิจารณามาตรการปิดคลุมพื้นที่อย่างถาวร (Closure) พร้อมป้องกันไม่ให้น้ำฝนไหลเข้าไปปะปนกับกากของเสีย เพื่อลดการเกิดน้ำชะขยะและป้องกันการสะสมของน้ำเสียในระยะยาว

 

“ท่านต้องไปแก้ไขที่ต้นเหตุของมันมากกว่า... ถ้าเรามองที่ต้นเหตุ... ผมในฐานะที่เคยทำหลุมฝังกลบตรงนี้มาสิบกว่าปี ผมก็ลองคิดว่าถ้าผมเป็นเขา ผมเจอปัญหาอะไรบ้าง”

 

พร้อมฝากข้อสังเกตสำคัญเกี่ยวกับการใช้ระบบบำบัดน้ำเสียว่า

“ขีดความสามารถของระบบบำบัดน้ำเสีย มันควรจะเอามาใช้สำหรับการจัดการน้ำชะขยะ มากกว่าเอาไปจัดการน้ำเสียจากภายนอกนะครับ อันนี้ผมต้องฝากไว้”

 

 

บทเรียน Smart City น้ำเสียไม่ใช่แค่ปัญหาคลอง แต่คือโจทย์ข้อมูลและการกำกับดูแล

 

กรณีปัญหาน้ำเสียจังหวัดสระบุรีสะท้อนให้เห็นว่า การจัดการสิ่งแวดล้อมในพื้นที่อุตสาหกรรมไม่สามารถพึ่งพาการตรวจวัดคุณภาพน้ำเพียงจุดใดจุดหนึ่ง หรือการแก้ไขเมื่อเกิดน้ำเน่าเสียแล้วเท่านั้น แต่จำเป็นต้องมีระบบติดตามตรวจสอบตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทาง

 

สิ่งที่หน่วยงานรัฐต้องเร่งดำเนินการประกอบด้วย 4 เรื่องสำคัญ

เปิดเผยข้อมูลคุณภาพน้ำ: นำผลตรวจวัดน้ำผิวดิน น้ำใต้ดิน และตะกอนดินมาเชื่อมโยงเป็นฐานข้อมูลเดียวกัน เพื่อให้เห็นแนวโน้มและจุดเสี่ยงของการปนเปื้อน

 

ตรวจสอบแหล่งกำเนิดแบบเชื่อมโยง: เปรียบเทียบลักษณะสารปนเปื้อนกับกระบวนการผลิต การใช้สารเคมี และระบบจัดการของเสียของสถานประกอบการในพื้นที่

 

ยกระดับระบบเฝ้าระวังภาคประชาชน: สนับสนุนเครือข่ายตรวจวัดคุณภาพน้ำ 17–18 จุด ให้มีมาตรฐานการเก็บตัวอย่างและส่งต่อข้อมูลที่สามารถใช้ประกอบการบังคับใช้กฎหมายได้

 

ตรวจสอบระบบบำบัดตั้งแต่ต้นทาง: ประเมินขีดความสามารถของระบบบำบัดน้ำเสียและการจัดการกากอุตสาหกรรมเทียบกับปริมาณของเสียที่รับจริง

 

ท้ายที่สุด โจทย์ของสระบุรีจึงไม่ได้อยู่เพียงการทำให้น้ำในคลองกลับมาใสสะอาด แต่คือการสร้างระบบกำกับดูแลภาคอุตสาหกรรมที่ตรวจสอบได้ มีข้อมูลทางวิทยาศาสตร์รองรับ และสามารถระบุแหล่งกำเนิดมลพิษได้อย่างแม่นยำ

 

เพราะหากยังไม่สามารถหาต้นตอและหยุดการปนเปื้อนจากต้นทางได้ การฟื้นฟูคลองเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะป้องกันไม่ให้ปัญหาน้ำเสียกลับมาเกิดซ้ำอีกในอนาคต..