เตือนภัย! แบต EV เก่า ห้ามเสี่ยงทำ Home ESS รถชน-จมน้ำอันตรายถึงบ้าน

เตือนภัย “แบต EV เก่า” อย่าเสี่ยงทำ Home ESS หากไม่รู้ประวัติ เปิดปมความปลอดภัยจากรถชน–รถจมน้ำ

 

การนำแบตเตอรี่ที่ผ่านการใช้งานจากรถยนต์ไฟฟ้า หรือ Second-life EV Battery กลับมาใช้ประโยชน์ในระบบกักเก็บพลังงานภายในบ้าน หรือ Home Energy Storage System (Home ESS) กำลังได้รับความสนใจมากขึ้น

 

เพราะนอกจากช่วยลดต้นทุนของระบบกักเก็บพลังงานแล้ว ยังเป็นแนวทางหนึ่งในการยืดอายุการใช้งานแบตเตอรี่และลดปริมาณขยะอิเล็กทรอนิกส์ในอนาคต

 

แต่ในอีกด้านหนึ่ง การนำ “แบตเตอรี่เก่า” กลับมาใช้งานไม่ได้หมายความว่าแบตเตอรี่ทุกก้อนจะสามารถนำมาใช้ต่อได้อย่างปลอดภัย โดยเฉพาะแบตเตอรี่ที่มีประวัติผ่านอุบัติเหตุรุนแรง รถจมน้ำ หรือได้รับความเสียหายโดยที่ภายนอกอาจยังดูเป็นปกติ

 

เพราะความเสียหายบางประเภทอาจซ่อนอยู่ภายในเซลล์และไม่สามารถตรวจพบได้ด้วยการมองจากภายนอกเพียงอย่างเดียว

 

รศ.ดร.ณัฐพล ฤกษ์เกษมสันติ์ อาจารย์ประจำภาควิชาวิศวกรรมเคมี คณะวิศวกรรมศาสตร์ สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง (สจล.) ชี้ให้เห็นว่า การนำแบตเตอรี่ Second-life มาใช้เป็น Home ESS ต้องพิจารณามากกว่าความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์

 

เพราะเมื่อแบตเตอรี่ถูกนำมาใช้งานในพื้นที่อยู่อาศัย ความผิดพลาดที่เกิดขึ้นไม่ได้จำกัดอยู่เพียงความเสียหายของอุปกรณ์ แต่สามารถกระทบต่อชีวิตและทรัพย์สินของคนในบ้านได้

 

ประเด็นสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่คำถามว่า “แบตเตอรี่เก่ายังเก็บไฟได้หรือไม่” แต่ต้องถามต่อว่า “แบตเตอรี่ก้อนนั้นผ่านอะไรมาบ้าง” และ “ยังอยู่ในสภาพที่เหมาะสมกับการใช้งานรูปแบบใหม่หรือไม่”

 

อันตรายที่มองไม่เห็นจากรถชน รอยเสียหายเล็ก ๆ อาจกลายเป็นปัญหาใหญ่

หนึ่งในความเสี่ยงสำคัญของแบตเตอรี่จากรถยนต์ที่ประสบอุบัติเหตุ คือความเสียหายทางกลที่อาจเกิดขึ้นภายใน แม้ตัวแพ็กแบตเตอรี่หรือโมดูลจะไม่ปรากฏร่องรอยเสียหายอย่างชัดเจนก็ตาม

 

แรงกระแทกจากอุบัติเหตุสามารถส่งผ่านไปยังโครงสร้างภายในของแบตเตอรี่ และทำให้ชิ้นส่วนต่าง ๆ เกิดความเสียหายในระดับจุลภาค โดยเฉพาะบริเวณเซลล์และแผ่นกั้น หรือ Separator ซึ่งทำหน้าที่แยกขั้วบวกและขั้วลบออกจากกัน

 

แม้ความเสียหายจะมีขนาดเล็กจนไม่สามารถมองเห็นด้วยตาเปล่า แต่ก็อาจส่งผลต่อความปลอดภัยของเซลล์ในระยะยาว

 

เมื่อแบตเตอรี่ดังกล่าวถูกนำกลับมาใช้งานและผ่านกระบวนการชาร์จ–คายประจุซ้ำ ๆ เซลล์จะมีการเปลี่ยนแปลงทางความร้อนและทางกายภาพตามธรรมชาติ

 

หากมีความเสียหายภายในอยู่ก่อนแล้ว กระบวนการเหล่านี้อาจทำให้ปัญหาที่ซ่อนอยู่รุนแรงขึ้น และเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิด Internal Short Circuit หรือการลัดวงจรภายใน

 

สถานการณ์ดังกล่าวมีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะการลัดวงจรภายในแบตเตอรี่ลิเธียมไอออนสามารถนำไปสู่การเกิดความร้อนที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว
 

และหากควบคุมไม่ได้ อาจพัฒนาไปสู่ Thermal Runaway หรือภาวะที่เซลล์เกิดความร้อนสูงต่อเนื่องจนเกิดไฟไหม้หรือความเสียหายเป็นลูกโซ่ภายในชุดแบตเตอรี่

 

ปัญหาจึงอยู่ตรงที่แบตเตอรี่ที่มีความเสี่ยงอาจไม่ได้ส่งสัญญาณเตือนอย่างชัดเจนตั้งแต่แรก และการตรวจสอบเพียงรูปลักษณ์ภายนอกไม่เพียงพอที่จะรับรองความปลอดภัยได้

 

“แบต EV จมน้ำ” ความเสี่ยงที่ไม่ควรมองข้าม

อีกกรณีที่มีความซับซ้อนมากขึ้นคือแบตเตอรี่จากรถยนต์ไฟฟ้าที่ประสบเหตุจมน้ำหรือน้ำท่วม เนื่องจากระบบแบตเตอรี่ของรถ EV ไม่ได้ประกอบด้วยเซลล์เพียงอย่างเดียว

 

แต่ยังมีระบบไฟฟ้า อุปกรณ์ควบคุม เซ็นเซอร์ สายไฟ จุดเชื่อมต่อ และ Battery Management System หรือ BMS ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการตรวจสอบและควบคุมการทำงานของแบตเตอรี่

 

หากน้ำหรือความชื้นสามารถเข้าสู่บริเวณที่ไม่ควรเข้าไปได้ อาจทำให้เกิดการกัดกร่อนหรือความผิดปกติของอุปกรณ์ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์

 

แม้แบตเตอรี่จะถูกนำไปทำให้แห้งในภายหลัง ก็ไม่ได้หมายความว่าความเสียหายทั้งหมดจะหายไป เพราะการกัดกร่อนหรือความเสียหายของชิ้นส่วนอาจเกิดขึ้นแล้ว

 

โดยเฉพาะ BMS ซึ่งเปรียบเสมือนระบบควบคุมความปลอดภัยของแบตเตอรี่ หากทำงานผิดปกติ ระบบอาจไม่สามารถตรวจสอบสถานะของเซลล์และควบคุมเงื่อนไขการชาร์จหรือคายประจุได้อย่างเหมาะสม

 

นอกจากนี้ ความชื้นและการปนเปื้อนภายในระบบแบตเตอรี่ยังอาจก่อให้เกิดปัญหาทางเคมีและการกัดกร่อนเพิ่มเติม โดยแบตเตอรี่ลิเธียมไอออนที่ได้รับความเสียหายอาจมีความเสี่ยงจากการปลดปล่อยก๊าซหรือสารที่เป็นอันตรายเมื่อเกิดความร้อนหรือความเสียหายของเซลล์

 

สำหรับการใช้งานในบ้าน ความเสี่ยงดังกล่าวยิ่งต้องได้รับการพิจารณาอย่างรอบคอบ เพราะ Home ESS มักถูกติดตั้งในพื้นที่ใกล้กับตัวอาคารและผู้พักอาศัย ไม่ว่าจะเป็นโรงจอดรถ ห้องเก็บของ หรือพื้นที่ภายในบ้าน หากเกิดเหตุผิดปกติขึ้น ผลกระทบจึงอาจลุกลามไปไกลกว่าตัวระบบกักเก็บพลังงาน

 

รถกับบ้านใช้แบตเตอรี่ “ไม่เหมือนกัน”

อีกประเด็นที่มักถูกมองข้ามคือ แม้แบตเตอรี่จากรถ EV จะยังสามารถเก็บและจ่ายไฟได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าพฤติกรรมการใช้งานในรถยนต์จะเหมือนกับการนำมาใช้เป็น Home ESS

 

รถยนต์ไฟฟ้าต้องรองรับรูปแบบการใช้พลังงานที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ตั้งแต่การจ่ายกำลังสูงในช่วงเร่งความเร็ว ไปจนถึงการชาร์จจากระบบชาร์จและการรับพลังงานกลับจาก Regenerative Braking

 

ขณะที่ Home ESS ซึ่งทำงานร่วมกับระบบโซลาร์เซลล์อาจมีรูปแบบการชาร์จและคายประจุที่แตกต่างออกไปอย่างชัดเจน

 

ในระบบบ้าน แบตเตอรี่สามารถถูกชาร์จในช่วงกลางวันที่มีไฟฟ้าจากโซลาร์เซลล์เหลือ และเก็บพลังงานเอาไว้ใช้ในช่วงเย็นหรือกลางคืน ซึ่งหมายความว่าแบตเตอรี่อาจต้องอยู่ในสถานะประจุสูงเป็นเวลานาน

 

สำหรับแบตเตอรี่ที่ผ่านการใช้งานมาแล้ว การนำไปทำงานในสภาพแวดล้อมและรูปแบบใหม่โดยไม่ประเมินสภาพของเซลล์อย่างเหมาะสม อาจทำให้การเสื่อมสภาพเกิดขึ้นเร็วขึ้น และเพิ่มความไม่แน่นอนของอายุการใช้งานและความปลอดภัย

 

ดังนั้น การประเมินแบตเตอรี่ Second-life จึงไม่ควรดูเพียงว่า “ความจุเหลือกี่เปอร์เซ็นต์” แต่ต้องพิจารณาสุขภาพของแบตเตอรี่ หรือ State of Health (SOH) รวมถึงประวัติการใช้งาน ความเสียหายทางกล สภาพระบบควบคุม และความสม่ำเสมอของเซลล์ภายในด้วย

 

แบตเตอรี่เก่าไม่ใช่ของเสีย แต่ต้อง “คัดเกรด” ก่อนนำกลับมาใช้

แนวคิด Second-life Battery ไม่ได้หมายความว่าแบตเตอรี่เก่าทุกก้อนเป็นอันตราย และไม่ควรตีความว่าแบตเตอรี่ที่ผ่านการใช้งานจากรถ EV ไม่สามารถนำกลับมาใช้ใหม่ได้เลย

 

ในทางกลับกัน การนำแบตเตอรี่ที่ยังมีสภาพเหมาะสมกลับมาใช้เป็นระบบกักเก็บพลังงานถือเป็นแนวทางที่มีศักยภาพ ทั้งในแง่การใช้ทรัพยากรให้คุ้มค่าและการลดขยะจากแบตเตอรี่ แต่หัวใจสำคัญคือ “กระบวนการคัดกรอง”

 

แบตเตอรี่ที่ผ่านการใช้งานควรได้รับการประเมินอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่ประวัติการใช้งานและการซ่อมบำรุง ไปจนถึงการตรวจสอบสภาพทางไฟฟ้าและทางกายภาพ รวมถึงการตรวจสอบความผิดปกติของเซลล์และระบบควบคุม ก่อนตัดสินใจว่าจะนำกลับไปใช้ในรูปแบบใด

 

โดยเฉพาะแบตเตอรี่ที่มาจากรถประสบอุบัติเหตุรุนแรงหรือรถที่จมน้ำ ควรถือเป็นกลุ่มที่ต้องได้รับการตรวจสอบในระดับสูงเป็นพิเศษ และไม่ควรนำไป Repackaging หรือดัดแปลงเป็น Home ESS โดยไม่มีการประเมินทางวิศวกรรมที่เหมาะสม

 

“Battery Passport” อาจกลายเป็นกุญแจสำคัญของตลาด Second-life

เมื่อแบตเตอรี่จากรถยนต์ไฟฟ้าจะเดินทางเข้าสู่ตลาด Second-life สิ่งหนึ่งที่มีความสำคัญไม่แพ้ตัวแบตเตอรี่คือ “ประวัติของแบตเตอรี่”

 

แนวคิด Battery Passport จึงมีบทบาทสำคัญ เพราะเป็นระบบที่ช่วยบันทึกและติดตามข้อมูลของแบตเตอรี่ตลอดวงจรชีวิต ตั้งแต่แหล่งผลิต รุ่นของเซลล์ อายุการใช้งาน ประวัติการชาร์จและคายประจุ ตลอดจนข้อมูลเกี่ยวกับอุบัติเหตุหรือเหตุการณ์ผิดปกติที่อาจส่งผลต่อความปลอดภัย

 

หากตลาด Second-life เติบโตโดยไม่มีระบบตรวจสอบย้อนกลับ ผู้บริโภคอาจไม่สามารถรู้ได้ว่าแบตเตอรี่ที่กำลังจะติดตั้งไว้ในบ้านเคยผ่านการใช้งานมาอย่างไร หรือเคยประสบเหตุผิดปกติหรือไม่

 

ในทางกลับกัน หากมีระบบ Battery Passport และมาตรฐานการคัดเกรดที่ชัดเจน ผู้ประกอบการสามารถแยกแบตเตอรี่ที่เหมาะสมสำหรับการใช้งานต่อออกจากแบตเตอรี่ที่ควรเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลได้อย่างเป็นระบบ

 

ทางออกไม่ใช่ “ห้ามใช้แบตเก่าทั้งหมด” แต่ต้องรู้ว่าแบตไหนควรใช้ และแบตไหนควรรีไซเคิล

 

การเปลี่ยนผ่านไปสู่พลังงานสะอาดจำเป็นต้องพัฒนาไปพร้อมกับระบบจัดการแบตเตอรี่ที่ปลอดภัย เพราะยิ่งรถยนต์ไฟฟ้าเพิ่มขึ้นในอนาคต ปริมาณแบตเตอรี่ที่หมดอายุการใช้งานก็จะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย

 

โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่เพียงการหาวิธีกำจัดแบตเตอรี่ แต่คือการออกแบบ “วงจรชีวิตแบตเตอรี่” ให้สามารถใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ได้อย่างคุ้มค่าที่สุด โดยแบ่งแบตเตอรี่ตามสภาพและความเสี่ยงอย่างเหมาะสม

 

แบตเตอรี่ที่ผ่านการใช้งานแต่ยังมีสุขภาพดีและผ่านมาตรฐานความปลอดภัย อาจสามารถเข้าสู่ Second-life Application ได้

 

ขณะที่แบตเตอรี่ที่เสื่อมสภาพหรือมีความเสียหายจากอุบัติเหตุและน้ำท่วม ควรถูกส่งเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลอย่างเหมาะสม เพื่อนำวัสดุสำคัญ เช่น ลิเธียม นิกเกิล และโคบอลต์ กลับมาใช้ประโยชน์ใหม่

 

แนวทางนี้จะช่วยให้การใช้แบตเตอรี่เกิดประโยชน์สูงสุดโดยไม่ต้องแลกกับความปลอดภัยของผู้บริโภค

 

ท้ายที่สุดแล้ว ความคุ้มค่าของแบตเตอรี่ Second-life ไม่ควรวัดจากราคาที่ถูกลงเพียงอย่างเดียว แต่ต้องรวมต้นทุนของความเสี่ยงเข้าไปด้วย โดยเฉพาะเมื่อแบตเตอรี่ถูกนำมาไว้ในบ้าน ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ความผิดพลาดเพียงครั้งเดียวอาจสร้างความเสียหายต่อทั้งชีวิตและทรัพย์สิน

 

การคัดกรอง Battery Sorting ที่มีมาตรฐาน การตรวจสอบประวัติแบตเตอรี่ การใช้ Battery Passport และการกำหนดเกณฑ์ชัดเจนว่าแบตเตอรี่ประเภทใดสามารถนำกลับมาใช้ได้และประเภทใดต้องเข้าสู่การรีไซเคิล จึงเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของตลาด Second-life Battery ที่กำลังจะเติบโต

 

เพราะเป้าหมายของการนำแบตเตอรี่เก่ากลับมาใช้ใหม่ ไม่ควรเป็นเพียงการ “ใช้ให้คุ้ม” แต่ต้องเป็นการ “ใช้ให้คุ้มโดยไม่เอาความปลอดภัยของคนในบ้านมาเป็นเดิมพัน”

 

 

ที่มา: www.energynewscenter.com