GISTDA ส่องกรุงเทพฯ จากอวกาศ ชี้ 5 โจทย์ใหญ่สู่มหานครของทุกคน

ส่องปัญหา “กรุงเทพฯ” จากอวกาศ GISTDA ชี้ 5 ความท้าทายใหญ่ สู่โจทย์การพัฒนา "มหานครของทุกคน"

 

กรุงเทพมหานครในฐานะเมืองหลวงและศูนย์กลางเศรษฐกิจของประเทศไทย ยังคงเป็นเมืองที่ดึงดูดผู้คนจากทั่วประเทศให้เข้ามาอยู่อาศัย ศึกษา ทำงาน และแสวงหาโอกาสทางเศรษฐกิจ ส่งผลให้เมืองเติบโตอย่างรวดเร็วทั้งด้านประชากร การลงทุน และโครงสร้างพื้นฐาน

 

อย่างไรก็ตาม การเติบโตดังกล่าวก็นำมาซึ่งความท้าทายหลายด้าน ทั้งการจราจร คุณภาพสิ่งแวดล้อม ความเหลื่อมล้ำ ตลอดจนผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งล้วนเป็นโจทย์สำคัญของผู้บริหารเมืองในอนาคต

 

ล่าสุด สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน) หรือ GISTDA ได้นำข้อมูลจากเทคโนโลยีอวกาศและภาพถ่ายดาวเทียมมาสะท้อนภาพรวมของกรุงเทพมหานคร เพื่อชี้ให้เห็นความท้าทายเชิงโครงสร้าง พร้อมเสนอแนวทางการใช้ข้อมูลภูมิสารสนเทศสนับสนุนการวางแผนเมือง ภายใต้แนวคิด "มหานครของทุกคน"

 

 

เมืองศูนย์กลางที่เติบโตแบบ "Primate City"

 

กรุงเทพมหานครเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษของประเทศไทย และยังเป็นเมืองที่มีลักษณะเป็น "Primate City" หรือเมืองโตเดี่ยว ซึ่งหมายถึงการกระจุกตัวของประชากร กิจกรรมทางเศรษฐกิจ โครงสร้างพื้นฐาน และบริการสำคัญไว้ในพื้นที่เดียว

 

รูปแบบดังกล่าวช่วยผลักดันให้กรุงเทพฯ เป็นหัวใจของประเทศ แต่ขณะเดียวกันก็สร้างแรงกดดันต่อระบบเมืองอย่างต่อเนื่อง ทั้งการใช้ที่ดิน ระบบขนส่ง สาธารณูปโภค และคุณภาพชีวิตของประชาชน

 

แม้ว่ากรุงเทพมหานครจะมีรูปแบบการบริหารที่แตกต่างจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั่วไป โดยมีทั้งผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครและสภากรุงเทพมหานครทำหน้าที่ถ่วงดุลกัน แต่การบริหารเมืองขนาดใหญ่ที่มีประชากรหลายล้านคนยังคงเผชิญความท้าทายรอบด้าน

 

อันดับเมืองโลกสะท้อนโจทย์ที่ยังต้องแก้

 

ข้อมูลจาก Smart City Index ของสถาบัน IMD ปี 2569 ระบุว่า กรุงเทพมหานครอยู่ในอันดับ 90 จาก 146 เมืองทั่วโลก ลดลงจากปีก่อน 4 อันดับ

 

ดัชนีดังกล่าวประเมินคุณภาพการบริหารเมืองใน 5 มิติ ได้แก่

• สุขภาวะและความปลอดภัย
• การคมนาคม
• กิจกรรมทางเศรษฐกิจและสังคม
• การเข้าถึงการศึกษาและการจ้างงาน
• ธรรมาภิบาล

ผลการจัดอันดับสะท้อนว่า กรุงเทพฯ ยังมีข้อจำกัดหลายด้านที่จำเป็นต้องได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

 

5 ความท้าทายของกรุงเทพฯ จากมุมมองอวกาศ

 

 

1. ผังเมืองที่ส่งผลต่อความปลอดภัย

GISTDA ระบุว่า การขยายตัวของกรุงเทพฯ เกิดขึ้นก่อนการวางผังเมืองอย่างเป็นระบบ ทำให้เกิดโครงข่ายถนนและซอยที่ซับซ้อน มีทางแยกจำนวนมาก รวมถึงซอยตันในหลายพื้นที่

ลักษณะดังกล่าวส่งผลต่อทั้งการจราจร ความเสี่ยงต่ออุบัติเหตุ การเข้าถึงของรถฉุกเฉิน และการอพยพเมื่อเกิดภัยพิบัติ อีกทั้งยังอาจเพิ่มความเสี่ยงด้านอาชญากรรมในบางพื้นที่

 

2. การเดินทางที่ยังไม่ตอบโจทย์

แม้กรุงเทพฯ จะมีการลงทุนระบบรถไฟฟ้าอย่างต่อเนื่อง แต่คะแนนด้านการจราจรของ IMD อยู่เพียง 24.6 คะแนน ขณะที่การเข้าถึงระบบขนส่งสาธารณะอยู่ที่ 50.8 คะแนน ซึ่งยังต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของเมืองในระดับเดียวกัน

 

ปัจจุบัน คนกรุงเทพฯ ใช้เวลาเดินทางเฉลี่ยเกือบ 1 ชั่วโมงต่อเที่ยว สูงกว่าค่าเฉลี่ยของหลายเมืองทั่วโลก ขณะที่ระบบขนส่งสาธารณะยังเชื่อมต่อกันไม่สมบูรณ์ ส่งผลให้บางพื้นที่ยังต้องพึ่งพารถยนต์ส่วนบุคคลเป็นหลัก

 

 

3. เมืองเติบโต แต่ความเหลื่อมล้ำยังเพิ่มขึ้น

กรุงเทพมหานครมีประชากรอาศัยอยู่เกือบ 9 ล้านคน การเติบโตของเมืองช่วยสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจ แต่ในอีกด้านหนึ่งกลับก่อให้เกิดปรากฏการณ์ "Gentrification" หรือการพัฒนาพื้นที่จนมูลค่าที่ดินและค่าครองชีพสูงขึ้น

 

ผลที่ตามมาคือประชาชนรายได้น้อยหรือผู้อยู่อาศัยดั้งเดิมอาจไม่สามารถแบกรับค่าใช้จ่ายได้และต้องย้ายออกจากพื้นที่ แม้คะแนนด้านการเข้าถึงที่อยู่อาศัยของกรุงเทพฯ จะยังอยู่เหนือค่าเฉลี่ยของเมืองในระดับเดียวกัน แต่ก็สะท้อนถึงแรงกดดันด้านค่าครองชีพที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

 

 

4. เมืองเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

อีกหนึ่งประเด็นที่ GISTDA ให้ความสำคัญคือผลกระทบจาก Climate Change

นอกจากอุณหภูมิที่สูงขึ้นแล้ว กรุงเทพมหานครยังเผชิญความเสี่ยงจากระดับน้ำทะเลที่เพิ่มสูงขึ้น เนื่องจากเมืองมีระดับความสูงเฉลี่ยเพียงประมาณ 1.5 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล และยังเกิดปัญหาการทรุดตัวของแผ่นดินเฉลี่ยปีละ 2-3 เซนติเมตร

 

ข้อมูลจาก IPCC ยังชี้ว่า กรุงเทพฯ เป็นหนึ่งในเมืองที่มีความเสี่ยงจากน้ำทะเลหนุนและน้ำท่วมในช่วงกลางศตวรรษ โดยเฉพาะพื้นที่ชายฝั่งอย่างเขตบางขุนเทียนที่กำลังเผชิญปัญหาน้ำทะเลรุกล้ำอย่างต่อเนื่อง

 

 

5. คุณภาพสิ่งแวดล้อมที่ยังเป็นโจทย์ใหญ่

คุณภาพอากาศยังคงเป็นหนึ่งในปัญหาสำคัญของกรุงเทพฯ โดย IMD ให้คะแนนด้านคุณภาพอากาศเพียง 25.9 คะแนน

 

ขณะเดียวกัน เมืองยังเผชิญปรากฏการณ์เกาะความร้อน (Urban Heat Island) จากการขยายตัวของอาคารและพื้นที่คอนกรีต ทำให้อุณหภูมิในเขตเมืองสูงกว่าพื้นที่โดยรอบ

 

ด้านพื้นที่สีเขียว ข้อมูลของศูนย์ออกแบบและพัฒนาเมือง (UDDC) ระบุว่า กรุงเทพฯ มีพื้นที่สีเขียวเฉลี่ยประมาณ 7.6 ตารางเมตรต่อคน ซึ่งยังต่ำกว่าค่าที่องค์การอนามัยโลกแนะนำไว้ที่ 9 ตารางเมตรต่อคน อีกทั้งสวนสาธารณะหลายแห่งยังเข้าถึงได้ไม่สะดวกสำหรับการเดินเท้า

 

 

ดาวเทียมกับการวางแผนเมืองในอนาคต

GISTDA มองว่า เทคโนโลยีอวกาศและข้อมูลจากดาวเทียมจะมีบทบาทสำคัญต่อการบริหารจัดการเมืองมากขึ้นในอนาคต ทั้งการติดตามการขยายตัวของเมือง การใช้ประโยชน์ที่ดิน การเฝ้าระวังภัยพิบัติ การบริหารทรัพยากร ตลอดจนการสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบายด้วยข้อมูลเชิงประจักษ์

 

องค์กรมีแผนพัฒนากลุ่มดาวเทียมสำรวจโลก THEOS รุ่นใหม่ เพื่อเพิ่มศักยภาพการจัดเก็บข้อมูลที่มีความละเอียดและทันสมัยมากขึ้น ซึ่งจะช่วยให้หน่วยงานภาครัฐสามารถวางแผนรับมือกับความท้าทายของเมืองได้อย่างมีประสิทธิภาพ

 

ท้ายที่สุด การพัฒนา "มหานครของทุกคน" อาจไม่ได้อาศัยเพียงนโยบายของผู้บริหารเมืองเท่านั้น แต่ยังต้องอาศัยข้อมูลที่แม่นยำ เทคโนโลยีที่ทันสมัย และการวางแผนบนพื้นฐานของข้อเท็จจริง เพื่อให้กรุงเทพมหานครสามารถเติบโตอย่างสมดุล ยืดหยุ่น และพร้อมรับมือกับความท้าทายในอนาคต