"โพรซูเมอร์" (Prosumer) พลิกอนาคตพลังงาน เมื่อผู้ใช้ไฟฟ้ากลายเป็นผู้ผลิตได้เอง

เมื่อผู้ใช้ไฟฟ้าไม่ใช่แค่ "ผู้บริโภค" อีกต่อไป โลกกำลังก้าวสู่ยุค Prosumer พลิกโฉมระบบพลังงานแห่งอนาคต

 

ในอดีต ระบบไฟฟ้าของโลกมีโครงสร้างที่เรียบง่าย ผู้ผลิตไฟฟ้าขนาดใหญ่ ไม่ว่าจะเป็นโรงไฟฟ้าถ่านหิน โรงไฟฟ้าก๊าซธรรมชาติ หรือโรงไฟฟ้าพลังน้ำ ผลิตกระแสไฟฟ้าแล้วส่งผ่านสายส่งมายังบ้านเรือน โรงงาน และภาคธุรกิจ ผู้ใช้ไฟฟ้ามีบทบาทเพียง "ผู้บริโภค" (Consumer) ที่รอรับบริการจากระบบไฟฟ้าเพียงฝ่ายเดียว

 

แต่เมื่อโลกกำลังเดินหน้าสู่กระบวนการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกอย่างจริงจังมากกว่าครั้งไหนๆ  เทคโนโลยีพลังงานหมุนเวียนจึงมีราคาถูกลงอย่างรวดเร็ว ประกอบกับการเกิดขึ้นของแบตเตอรี่ ระบบกักเก็บพลังงาน และยานยนต์ไฟฟ้า (EV) ทำให้โครงสร้างระบบไฟฟ้ากำลังเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่

 

ผู้ใช้ไฟฟ้าในวันนี้สามารถติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์บนหลังคาบ้าน ผลิตไฟฟ้าใช้เอง ขายไฟฟ้าส่วนเกินกลับเข้าสู่ระบบ และในบางประเทศยังสามารถนำแบตเตอรี่หรือรถยนต์ไฟฟ้ามาช่วยรักษาเสถียรภาพของโครงข่ายไฟฟ้าได้อีก!

 

แนวคิดนี้เรียกว่า Prosumer ซึ่งมาจากคำว่า Producer และ Consumer รวมกัน หมายถึง "ผู้ที่เป็นทั้งผู้ผลิตและผู้ใช้ไฟฟ้าในเวลาเดียวกัน"

 

หลายประเทศมองว่า Prosumer คือหัวใจสำคัญของระบบพลังงานยุคใหม่ เพราะไม่ได้ช่วยเพียงลดค่าไฟของประชาชน แต่ยังช่วยเพิ่มความมั่นคงของระบบไฟฟ้า ลดการลงทุนสร้างโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ และเป็นกลไกสำคัญในการเดินหน้าสู่เป้าหมาย Net Zero

 

บทบาทของ Smart City ในความหมายที่แท้กำลังเร่งเมืองต่าง ๆ ทั่วโลกให้ไม่ตกเป็นเมืองขึ้นทางพลังงานของใครอีกต่อไป...

 

 

Prosumer คือการกระจายศูนย์การผลิตไฟฟ้า

 

การเปลี่ยนผ่านจาก Consumer ไปสู่ Prosumer คือการเปลี่ยนจากระบบไฟฟ้าแบบรวมศูนย์ (Centralized Power System) ไปสู่ระบบกระจายศูนย์ (Decentralized Energy System)

 

แทนที่จะมีโรงไฟฟ้าเพียงไม่กี่แห่งผลิตไฟฟ้าให้ทั้งประเทศ ในอนาคตบ้านหลายล้านหลัง อาคารสำนักงาน โรงงาน หรือแม้แต่สถานีชาร์จรถยนต์ไฟฟ้า จะกลายเป็น "โรงไฟฟ้าขนาดเล็ก" ที่สามารถผลิตไฟฟ้าเข้าสู่ระบบได้

 

International Energy Agency หรือ IEA ระบุว่า การผลิตไฟฟ้าแบบกระจายศูนย์ (Distributed Energy Resources : DER) จะเป็นหนึ่งในกลไกสำคัญของระบบพลังงานยุคใหม่ เนื่องจากช่วยลดการสูญเสียในระบบสายส่ง เพิ่มความยืดหยุ่นของโครงข่ายไฟฟ้า และทำให้พลังงานหมุนเวียนสามารถเข้าสู่ระบบได้มากขึ้น

 

และ Prosumer ไม่ได้มีเพียงแผงโซลาร์บนหลังคา

 

เมื่อกล่าวถึง Prosumer หลายคนอาจนึกถึงบ้านที่ติดตั้ง Solar Rooftop แต่แท้จริงแล้ว แนวคิดนี้กว้างกว่านั้นมาก เพราะ Prosumer สามารถประกอบด้วย

• Solar Rooftop
• ระบบกักเก็บพลังงาน (Battery Energy Storage)
• รถยนต์ไฟฟ้า (EV)
• ระบบบริหารจัดการพลังงานภายในบ้าน (Home Energy Management System)
• Smart Meter
• ระบบซื้อขายไฟฟ้าระหว่างประชาชน (Peer-to-Peer Energy Trading)
• โรงไฟฟ้าเสมือน (Virtual Power Plant : VPP)

 

เมื่อเทคโนโลยีเหล่านี้ทำงานร่วมกัน บ้านหนึ่งหลังจึงไม่ได้เป็นเพียงผู้ใช้ไฟฟ้าอีกต่อไป แต่กลายเป็น "ทรัพยากรพลังงาน" ของระบบไฟฟ้าทั้งประเทศ

 

 

 

"เยอรมนี" ประเทศต้นแบบของ Prosumer

Germany ถือเป็นประเทศที่ผลักดันแนวคิด Prosumer มาอย่างต่อเนื่อง ผ่านนโยบาย Feed-in Tariff ที่เปิดโอกาสให้ประชาชนขายไฟฟ้าจากโซลาร์เซลล์เข้าสู่ระบบในราคาที่จูงใจ

 

นโยบายดังกล่าวทำให้ประชาชน สหกรณ์พลังงาน และชุมชนต่าง ๆ ลงทุนติดตั้งโซลาร์บนหลังคาอย่างแพร่หลาย จนประชาชนกลายเป็นเจ้าของกำลังการผลิตพลังงานหมุนเวียนจำนวนมากของประเทศ

 

ในปี 2024 พลังงานแสงอาทิตย์ผลิตไฟฟ้าคิดเป็นประมาณ 14% ของการผลิตไฟฟ้าทั้งประเทศ ขณะที่พลังงานหมุนเวียนรวมมีสัดส่วนมากกว่า 60% ของการผลิตไฟฟ้า ส่งผลให้การใช้ไฟฟ้าจากภาคประชาชนมีบทบาทมากขึ้นอย่างชัดเจน

 

นอกจากนี้ ปริมาณไฟฟ้าที่ประชาชนผลิตใช้เอง (Self-consumption) ยังเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง สะท้อนให้เห็นว่าผู้ใช้ไฟฟ้าไม่ได้เป็นเพียงผู้ซื้อไฟฟ้า แต่กำลังกลายเป็นส่วนหนึ่งของระบบผลิตไฟฟ้าของประเทศ

 

"ออสเตรเลีย" บ้านหนึ่งในสามผลิตไฟฟ้าใช้เอง

Australia เป็นอีกประเทศที่ถูกยกให้เป็น "มหาอำนาจ Solar Rooftop"

 

ปัจจุบันมีบ้านมากกว่า 1 ใน 3 ของประเทศ ติดตั้งโซลาร์เซลล์บนหลังคา หรือมากกว่า 4 ล้านระบบ ทำให้ออสเตรเลียมีอัตราการติดตั้ง Solar Rooftop ต่อประชากรสูงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก

 

ผลที่เกิดขึ้นคือ ในช่วงเวลากลางวัน บ้านเรือนจำนวนมหาศาลสามารถผลิตไฟฟ้าใช้เอง ส่งผลให้ความต้องการไฟฟ้าจากโครงข่ายลดลงอย่างมาก หลายพื้นที่มีไฟฟ้าส่วนเกินจนราคาค่าไฟฟ้าในตลาดซื้อขายส่งลดลง หรือบางช่วงติดลบ

 

เพื่อบริหารจัดการไฟฟ้าที่กระจายอยู่ทั่วประเทศ ออสเตรเลียจึงพัฒนา Virtual Power Plant (VPP) นำแบตเตอรี่ในบ้านหลายพันหลังมาทำงานเสมือนโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ ช่วยสำรองไฟฟ้าในช่วงที่ความต้องการสูง ลดภาระของระบบสายส่ง และเพิ่มความมั่นคงของระบบไฟฟ้าโดยไม่จำเป็นต้องสร้างโรงไฟฟ้าใหม่จำนวนมาก

 

ยุโรปกำลังผลักดัน "Energy Community"

นอกจากการผลิตไฟฟ้าใช้เอง หลายประเทศในยุโรปกำลังผลักดันแนวคิด "ชุมชนพลังงาน" หรือ Energy Community

 

ภายใต้แนวคิดนี้ ประชาชนหลายครัวเรือนสามารถร่วมลงทุนติดตั้งโซลาร์เซลล์ แล้วแบ่งปันไฟฟ้าร่วมกัน แม้อาจไม่ได้อยู่ในอาคารเดียวกัน

 

European Environment Agency ระบุว่า แนวคิดดังกล่าวช่วยเพิ่มการใช้ไฟฟ้าพลังงานหมุนเวียนในเมือง ลดการสูญเสียในระบบสายส่ง และทำให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานมากขึ้น โดยอาศัยกลไกอย่าง Virtual Net Metering และกฎหมายรองรับการใช้ไฟฟ้าร่วมกันของสมาชิกในชุมชน

 

พร้อมกันนี้ หลายประเทศในสหภาพยุโรปได้ออกกฎหมายรองรับ "Collective Self-consumption" เปิดทางให้ประชาชนใช้ไฟฟ้าที่ผลิตร่วมกันได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย

 

 

Prosumer คือกำลังสำคัญของ Smart Grid

 

ยิ่งมี Prosumer มาก ระบบไฟฟ้าก็ยิ่งต้อง "ฉลาด" มากขึ้น

ระบบไฟฟ้าแบบเดิมออกแบบมาเพื่อรับไฟฟ้าจากโรงไฟฟ้าเพียงด้านเดียว แต่ในอนาคต ไฟฟ้าจะไหลได้ทั้งสองทิศทาง บ้านสามารถรับไฟฟ้าจากโครงข่าย และส่งไฟฟ้ากลับเข้าสู่ระบบได้ในเวลาเดียวกัน

 

ดังนั้น Smart Grid จึงกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญที่ช่วยให้ระบบไฟฟ้าสามารถรับมือกับการผลิตไฟฟ้าจาก Prosumer จำนวนมหาศาลได้อย่างมีประสิทธิภาพ

 

เทคโนโลยีอย่าง Smart Meter, AI, ระบบพยากรณ์กำลังผลิตจากแสงอาทิตย์ รวมถึงระบบควบคุมแบบเรียลไทม์ จะช่วยบริหารสมดุลระหว่างการผลิตและการใช้ไฟฟ้า ลดความผันผวนของพลังงานหมุนเวียน และเพิ่มเสถียรภาพของโครงข่ายไฟฟ้า

 

โอกาสของประเทศไทย

ประเทศไทยกำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านสู่ระบบพลังงานสะอาด ภายใต้เป้าหมายการบรรลุความเป็นกลางทางคาร์บอนและ Net Zero

 

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา การติดตั้ง Solar Rooftop ภาคประชาชนเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ขณะที่ภาครัฐได้เปิดโครงการรับซื้อไฟฟ้าจากประชาชน และเริ่มผลักดันเทคโนโลยีสำคัญ เช่น Smart Grid, Virtual Power Plant (VPP), ระบบกักเก็บพลังงาน และ Vehicle-to-Grid (V2G)

 

หากประเทศไทยสามารถออกแบบกฎระเบียบให้เอื้อต่อการลงทุนของภาคประชาชน สนับสนุนการซื้อขายไฟฟ้าระหว่างผู้ใช้ไฟฟ้า และพัฒนาโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะให้รองรับพลังงานแบบกระจายศูนย์ได้อย่างเต็มรูปแบบ Prosumer จะกลายเป็นกลไกสำคัญในการลดการลงทุนสร้างโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ เพิ่มความมั่นคงด้านพลังงาน และช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในระยะยาว

 

Prosumer ไม่ใช่อนาคต แต่คือปัจจุบันของโลกพลังงาน

การเปลี่ยนผ่านจาก Consumer สู่ Prosumer ไม่ได้เป็นเพียงการติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์บนหลังคา แต่เป็นการเปลี่ยนบทบาทของประชาชนจาก "ผู้ใช้ไฟฟ้า" มาเป็น "ผู้มีส่วนร่วม" ในระบบพลังงานของประเทศ

 

บทเรียนจากเยอรมนี ออสเตรเลีย และหลายประเทศในยุโรปสะท้อนให้เห็นว่า เมื่อประชาชนสามารถผลิต ใช้ กักเก็บ และแบ่งปันพลังงานได้ ระบบไฟฟ้าจะมีความยืดหยุ่นมากขึ้น ลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิล และเปิดโอกาสให้พลังงานหมุนเวียนเติบโตในวงกว้าง

 

และในขณะที่โลกกำลังมุ่งสู่ Net Zero ผู้ชนะอาจไม่ใช่ประเทศที่สร้างโรงไฟฟ้าได้มากที่สุด หากแต่เป็นประเทศที่สามารถเปลี่ยน "ผู้ใช้ไฟฟ้า" หลายล้านคน ให้กลายเป็นพลังสำคัญของระบบพลังงานแห่งอนาคตได้อย่างแท้จริง

 

 

ที่มา: International Energy Agency (IEA) / European Commission / European Environment Agency (EEA) / International Renewable Energy Agency (IRENA) / การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) / สำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน (สนพ.)