TDRI เตือนปี 2573 “ขยะโซลาร์เซลล์” พุ่ง 7 หมื่นตัน วิกฤตใหม่พลังงานสะอาด

พลังงานสะอาดที่กำลังสร้างโจทย์ใหม่

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ประเทศไทยเดินหน้าส่งเสริมการใช้พลังงานสะอาดอย่างจริงจัง โดยเฉพาะการติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์ทั้งในภาคครัวเรือน ภาคธุรกิจ และภาคอุตสาหกรรม เพื่อลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิล ลดต้นทุนค่าไฟฟ้า และสนับสนุนเป้าหมายการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของประเทศ

อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางการเติบโตอย่างรวดเร็วของพลังงานแสงอาทิตย์ กลับมีอีกหนึ่งประเด็นที่กำลังได้รับความสนใจมากขึ้น นั่นคือ “ขยะโซลาร์เซลล์” หรือซากแผงโซลาร์เซลล์ที่หมดอายุการใช้งาน ซึ่งอาจกลายเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อมขนาดใหญ่หากไม่มีระบบบริหารจัดการที่เหมาะสม

ล่าสุดดร.ณัฐภรณ์ บัวแย้ม นักวิชาการด้านนโยบายเศรษฐกิจชีวภาพ เศรษฐกิจหมุนเวียน และเศรษฐกิจสีเขียว จากสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ได้เปิดเผยข้อมูลที่น่าสนใจผ่านรายการ "ฐาน Talk" ว่า ภายในปี 2573 ประเทศไทยอาจมีปริมาณขยะจากแผงโซลาร์เซลล์สูงถึง 70,000 ตัน และเรียกร้องให้ภาครัฐเร่งวางมาตรการรองรับตั้งแต่วันนี้ ก่อนที่ปัญหาจะขยายตัวจนกลายเป็นวิกฤตด้านสิ่งแวดล้อมและเศรษฐกิจในอนาคต

ขยะโซลาร์เซลล์ ระเบิดเวลาที่กำลังเดินหน้า

การเติบโตของตลาดโซลาร์เซลล์ในประเทศไทยเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องจากนโยบายสนับสนุนของภาครัฐ ทั้งการส่งเสริม Solar Rooftop ภาคประชาชน มาตรการลดหย่อนภาษี และการสนับสนุนการลงทุนด้านพลังงานหมุนเวียน

แม้แผงโซลาร์เซลล์จะมีอายุการใช้งานเฉลี่ยประมาณ 20-30 ปี แต่เมื่อครบอายุการใช้งานแล้ว แผงเหล่านี้จะกลายเป็นขยะอิเล็กทรอนิกส์ประเภทหนึ่งที่ต้องได้รับการจัดการอย่างถูกวิธี

TDRI ประเมินว่า ภายในปี 2573 ประเทศไทยจะมีปริมาณขยะโซลาร์เซลล์สะสมประมาณ 70,000 ตัน และตัวเลขดังกล่าวอาจสูงกว่าที่คาดการณ์ไว้ เนื่องจากการติดตั้งในภาคครัวเรือนเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา 

นอกจากนี้ การศึกษาของ TDRI ยังชี้ว่าปริมาณขยะโซลาร์เซลล์สะสมของประเทศอาจเพิ่มขึ้นเป็น 431,000–728,000 ตันภายในปี 2593 หากไม่มีมาตรการจัดการที่มีประสิทธิภาพรองรับการขยายตัวของอุตสาหกรรมพลังงานแสงอาทิตย์

ปัญหาใหญ่ของไทย คือ “ไม่มีฐานข้อมูลที่ชัดเจน”

หนึ่งในอุปสรรคสำคัญที่ TDRI ระบุ คือ ประเทศไทยยังไม่มีฐานข้อมูลการติดตั้งโซลาร์เซลล์ภาคประชาชนที่ครบถ้วน

ปัจจุบันหน่วยงานภาครัฐสามารถติดตามข้อมูลของโครงการขนาดใหญ่ เช่น โซลาร์ฟาร์มหรือโรงไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ได้ค่อนข้างชัดเจน แต่สำหรับการติดตั้งบนหลังคาบ้าน อาคารพาณิชย์ หรือฟาร์มเกษตรกรรมจำนวนมาก ยังไม่มีระบบฐานข้อมูลที่สามารถระบุจำนวนแผง อายุการใช้งาน หรือช่วงเวลาที่จะกลายเป็นขยะได้อย่างแม่นยำ

การขาดข้อมูลดังกล่าวส่งผลโดยตรงต่อการวางแผนลงทุนของภาคเอกชน เพราะผู้ประกอบการรีไซเคิลไม่สามารถประเมินปริมาณวัตถุดิบที่จะเข้าสู่ระบบในอนาคตได้ จึงเกิดความไม่แน่นอนในการตัดสินใจลงทุนสร้างโรงงานรีไซเคิลขนาดใหญ่

ขยะโซลาร์เซลล์มีอะไรอยู่ข้างใน

เมื่อพลังงานสะอาดอาจกลายเป็นภาระคาร์บอน

ประเทศไทยยังขาดระบบรีไซเคิลที่ครบวงจร

ปัจจุบันประเทศไทยยังไม่มีโครงสร้างพื้นฐานด้านการรีไซเคิลแผงโซลาร์เซลล์ในระดับอุตสาหกรรมที่รองรับปริมาณขยะจำนวนมากในอนาคต

ขณะที่ในหลายประเทศ โดยเฉพาะสหภาพยุโรป ได้กำหนดให้แผงโซลาร์เซลล์อยู่ภายใต้ระบบจัดการขยะอิเล็กทรอนิกส์ และมีการกำหนดหน้าที่รับผิดชอบของผู้ผลิตอย่างชัดเจน

ข้อมูลจากภาคอุตสาหกรรมระบุว่า เทคโนโลยีรีไซเคิลสมัยใหม่สามารถนำวัสดุกลับมาใช้ประโยชน์ได้ถึง 85-95% ของน้ำหนักแผงทั้งหมด ซึ่งช่วยลดการใช้ทรัพยากรธรรมชาติและลดปริมาณขยะที่ต้องกำจัด 

กฎระเบียบไทยยังยึดแนวทางจัดการแบบเดิม

อีกหนึ่งประเด็นที่นักวิชาการและภาคสิ่งแวดล้อมแสดงความกังวล คือ แนวทางการจัดการซากแผงโซลาร์เซลล์ของประเทศไทยยังล้าหลังกว่าหลายประเทศที่พัฒนาอุตสาหกรรมพลังงานหมุนเวียนไปไกลแล้ว

ปัจจุบันแนวทางปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับการกำจัดซากแผงโซลาร์เซลล์ของประเทศไทยยังอ้างอิงหลักเกณฑ์เดิมที่ใช้มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2545 โดยกำหนดวิธีจัดการหลักเพียง 3 แนวทาง ได้แก่ การฝังกลบ การเผาทำลาย และการส่งออกไปกำจัดหรือรีไซเคิลในต่างประเทศ ซึ่งเป็นแนวทางที่ถูกออกแบบมาสำหรับการจัดการกากอุตสาหกรรมทั่วไปในยุคที่เทคโนโลยีพลังงานแสงอาทิตย์ยังไม่ได้แพร่หลายเช่นปัจจุบัน

นักวิชาการจาก TDRI มองว่า แนวทางดังกล่าวอาจไม่สอดคล้องกับปริมาณขยะโซลาร์เซลล์ที่กำลังเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในอนาคต โดยเฉพาะเมื่อประเทศไทยกำลังเข้าสู่ยุคของ Solar Rooftop และพลังงานหมุนเวียนในระดับครัวเรือน ซึ่งจะทำให้มีแผงโซลาร์เซลล์หมดอายุจำนวนมากทยอยเข้าสู่ระบบจัดการของเสียในอีก 10-20 ปีข้างหน้า

ความน่ากังวลอยู่ที่การฝังกลบ ซึ่งแม้จะเป็นวิธีที่มีต้นทุนต่ำที่สุด แต่หากแผงโซลาร์เซลล์เกิดการแตกหักหรือเสื่อมสภาพระหว่างการขนส่งและการกำจัด อาจทำให้สารปนเปื้อนและโลหะหนักภายในแผงรั่วไหลออกสู่สิ่งแวดล้อมได้ โดยเฉพาะ ตะกั่ว (Lead) พลวง (Antimony) และสังกะสี (Zinc) ที่พบในส่วนประกอบของแผงบางประเภท

สารเหล่านี้สามารถปนเปื้อนลงสู่ดิน น้ำใต้ดิน และแหล่งน้ำธรรมชาติได้ในระยะยาว หากไม่มีระบบป้องกันและติดตามที่มีประสิทธิภาพ ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ ภาคการเกษตร ตลอดจนสุขภาพของประชาชนในพื้นที่โดยรอบ

ขณะเดียวกัน การเผาทำลายก็ไม่ใช่ทางออกที่ยั่งยืน เนื่องจากอาจก่อให้เกิดมลพิษทางอากาศและสูญเสียวัสดุที่ยังมีมูลค่าทางเศรษฐกิจสูง เช่น กระจก อะลูมิเนียม ซิลิกอน และโลหะมีค่า ซึ่งสามารถนำกลับเข้าสู่กระบวนการผลิตใหม่ได้ผ่านระบบรีไซเคิลสมัยใหม่

EPR ทางออกที่หลายประเทศเลือกใช้

ด้วยเหตุนี้ TDRI จึงเสนอให้ภาครัฐเร่งปรับปรุงกฎหมายและแนวทางกำกับดูแล โดยเปลี่ยนจากแนวคิด "กำจัดของเสีย" ไปสู่แนวคิด "จัดการทรัพยากรหมุนเวียน" ผ่านการส่งเสริมอุตสาหกรรมรีไซเคิลแผงโซลาร์เซลล์ การจัดทำฐานข้อมูลซากแผงทั่วประเทศ และการผลักดันหลักการ Extended Producer Responsibility (EPR) หรือการให้ผู้ผลิตรับผิดชอบต่อผลิตภัณฑ์ตลอดวงจรชีวิต เพื่อรองรับปริมาณขยะโซลาร์เซลล์ที่คาดว่าจะเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดในช่วงหลังปี 2573

แนวคิดดังกล่าวกำหนดให้ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าสินค้าต้องรับผิดชอบตลอดวงจรชีวิตของผลิตภัณฑ์ ตั้งแต่การออกแบบ การจำหน่าย การรับคืน ไปจนถึงการกำจัดหรือรีไซเคิลเมื่อหมดอายุการใช้งาน

ระบบนี้ถูกนำมาใช้ในหลายประเทศเพื่อสร้างแรงจูงใจให้ผู้ผลิตออกแบบสินค้าให้รีไซเคิลง่ายขึ้น และลดภาระของภาครัฐในการจัดการขยะอุตสาหกรรมและขยะอิเล็กทรอนิกส์

สำหรับกรณีโซลาร์เซลล์ TDRI เสนอให้มีการรวมต้นทุนการจัดการซากไว้ในราคาสินค้าตั้งแต่ต้นทาง เพื่อให้มีงบประมาณรองรับการกำจัดเมื่อถึงเวลา โดยไม่ผลักภาระไปยังประชาชนในอนาคต

โอกาสใหม่ของ “เหมืองในเมือง”

ข้อมูลล่าสุดปี 2568–2569 เกี่ยวกับขยะโซลาร์เซลล์โลก

1. โลกมีการติดตั้งโซลาร์เซลล์เกือบ 3 เทราวัตต์แล้ว!

รายงาน Snapshot of Global PV Markets 2026 ของ IEA-PVPS ระบุว่า ณ สิ้นปี 2568 โลกมีการติดตั้งโซลาร์เซลล์สะสมประมาณ 2,974 กิกะวัตต์ (เกือบ 3 เทราวัตต์) และในปี 2568 เพียงปีเดียว มีการติดตั้งใหม่ถึง 698 กิกะวัตต์ ซึ่งเป็นสถิติสูงสุดเป็นประวัติการณ์

การเติบโตอย่างรวดเร็วนี้หมายความว่า อีก 20-30 ปีข้างหน้า โลกจะต้องเผชิญกับปริมาณแผงโซลาร์เซลล์หมดอายุจำนวนมหาศาล

ข้อมูลล่าสุดของ IRENA ภายใต้ฉากทัศน์ Net-Zero 1.5°C ระบุว่า

ปี 2021 ขยะโซลาร์เซลล์สะสมทั่วโลกอยู่ที่ประมาณ 0.2 ล้านตัน

ปี 2030 จะเพิ่มเป็นประมาณ 4 ล้านตัน

ปี 2040 เพิ่มเป็นประมาณ 50 ล้านตัน

ปี 2050 เพิ่มเป็นมากกว่า 200 ล้านตัน ทั่วโลก

ตัวเลขนี้สูงกว่าประมาณการในรายงานปี 2016 อย่างมีนัยสำคัญ เนื่องจากการติดตั้งโซลาร์เซลล์ทั่วโลกเติบโตเร็วกว่าที่คาดการณ์ไว้มาก

3. ขยะโซลาร์เซลล์กำลังกลายเป็นความท้าทายระดับโลก

รายงานของ IEA-PVPS ปี 2568 เรื่อง Status of PV Module Recycling in IEA PVPS Countries ระบุว่า หลายประเทศเริ่มเร่งสร้างระบบรีไซเคิลและออกกฎหมายรองรับ เพราะปริมาณแผงที่หมดอายุจะเพิ่มขึ้นต่อเนื่องในช่วงทศวรรษ 2030 และ 2040 โดยเฉพาะในยุโรป จีน ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา และออสเตรเลีย ซึ่งเป็นประเทศที่เริ่มติดตั้งโซลาร์ในวงกว้างก่อนประเทศอื่น ๆ

นักวิจัยยังพบว่า ภายใต้เป้าหมายลดโลกร้อนที่เข้มข้นขึ้น ปริมาณขยะโซลาร์เซลล์ทั่วโลกอาจเพิ่มขึ้นอีก 8-19% เมื่อเทียบกับกรณีฐาน เนื่องจากมีการติดตั้งแผงจำนวนมากขึ้นทั่วโลก

4. ข่าวดี! เทคโนโลยีรีไซเคิลก้าวหน้าอย่างมากในปี 2569

รายงานล่าสุดของ IEA-PVPS (เมษายน 2569) พบว่าเทคโนโลยีรีไซเคิลแผงโซลาร์เซลล์มีประสิทธิภาพสูงขึ้นอย่างชัดเจน

ตัวอย่างเช่น

• สามารถกู้คืนซิลิคอนได้สูงถึง 95-98%
• กู้คืนทองแดงได้ 95-99%
• กู้คืนเงินได้ประมาณ 90-92%
• กู้คืนวัสดุกึ่งตัวนำของแผง Thin-film ได้มากกว่า 90%

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่า ขยะโซลาร์เซลล์ไม่ได้เป็นเพียงภาระด้านสิ่งแวดล้อม แต่กำลังกลายเป็น "แหล่งวัตถุดิบทุติยภูมิ" ที่มีมูลค่าสูงในอนาคต

5. มูลค่าทางเศรษฐกิจของขยะโซลาร์เซลล์

IRENA ประเมินว่า หากมีการจัดการอย่างเป็นระบบ ภายในปี 2050 โลกจะสามารถนำวัตถุดิบกลับคืนจากแผงโซลาร์เซลล์ได้มากกว่า 17.7 ล้านตัน และสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจประมาณ 8.8 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือกว่า 3 แสนล้านบาท

วัสดุสำคัญที่สามารถนำกลับมาใช้ใหม่ ได้แก่

• กระจก
• อะลูมิเนียม
• ซิลิคอน
• ทองแดง
• เงิน
• โลหะหายากบางชนิด

ที่มา: ฐานเศรษฐกิจ / TDRI