สำรวจเบื้องหลังความสำเร็จเมืองอัจฉริยะไทย วังจันทร์-สามย่าน-ฉะเชิงเทรา

การพัฒนา “เมืองอัจฉริยะ” ในประเทศไทยในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา ไม่ได้เกิดขึ้นจากการนำเทคโนโลยีเข้ามาติดตั้งเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นกระบวนการออกแบบเมืองใหม่ทั้งระบบ ตั้งแต่โครงสร้างพื้นฐานทางกายภาพ ระบบดิจิทัล ไปจนถึงรูปแบบการบริหารจัดการและการมีส่วนร่วมของภาคส่วนต่าง ๆ

 

ผลลัพธ์ที่สะท้อนภาพความสำเร็จอย่างเป็นรูปธรรม คือการจัดอันดับเมืองอัจฉริยะที่มีคะแนนชี้วัดความสามารถในการแข่งขันสูงสุด 3 อันดับต้นๆ ของประเทศ ได้แก่ เมืองอัจฉริยะวังจันทร์วัลเลย์ จังหวัดระยอง, สามย่านสมาร์ทซิตี้ กรุงเทพมหานคร และจังหวัดฉะเชิงเทรา เมืองน่าอยู่ น่าเที่ยว น่าลงทุน ซึ่งทั้งสามพื้นที่มีบริบทต่างกันอย่างชัดเจน แต่กลับใช้ “โครงสร้างพื้นฐานอัจฉริยะ” เป็นแกนกลางร่วมกันในการขับเคลื่อนคุณภาพชีวิต ความยั่งยืน และศักยภาพทางเศรษฐกิจในระยะยาว

 

 

วังจันทร์วัลเลย์ เมืองนวัตกรรมที่ออกแบบจากศูนย์เพื่ออนาคต

 

เมืองอัจฉริยะวังจันทร์วัลเลย์ จังหวัดระยอง คือภาพแทนของการพัฒนาเมืองแบบ “greenfield development” ที่สามารถออกแบบทุกองค์ประกอบได้ตั้งแต่ต้น ภายใต้โครงการ Eastern Economic Corridor of Innovation (EECi) ซึ่งเป็นกลไกสำคัญของรัฐบาลในการยกระดับเศรษฐกิจไทยสู่ฐานนวัตกรรมและเทคโนโลยีขั้นสูง ตั้งอยู่ที่ ต.ป่ายุบใน อ.วังจันทร์ จ.ระยอง บนพื้นที่ 3,454 ไร่พื้นที่ถูกกำหนดบทบาทให้เป็นศูนย์กลางการวิจัย การพัฒนาเทคโนโลยีขั้นแนวหน้า และการบ่มเพาะบุคลากรด้านวิทยาศาสตร์และนวัตกรรม โดยสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ Thailand 4.0 และกรอบการพัฒนาเมืองอัจฉริยะของสำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจดิจิทัล (depa)

 

หัวใจของวังจันทร์วัลเลย์อยู่ที่การวางระบบเมืองอัจฉริยะแบบครบวงจรใน 7 มิติ ตั้งแต่ Smart Environment, Smart Energy, Smart Economy ไปจนถึง Smart Governance และ Smart Living ซึ่งถูกเชื่อมโยงเข้าด้วยกันผ่านโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล เช่น เครือข่ายอินเทอร์เน็ตความเร็วสูง ระบบ IoT และเครือข่ายสื่อสารเฉพาะทางอย่าง LoRa ที่ครอบคลุมทั้งพื้นที่ เมืองถูกออกแบบให้รองรับการเดินทางด้วยระบบขนส่งพลังงานสะอาดอย่าง EV Shuttle Bus มีสถานีชาร์จไฟฟ้า เส้นทางจักรยาน และระบบ Smart Parking เพื่อลดการปล่อยคาร์บอนและเพิ่มประสิทธิภาพการใช้พลังงาน

 

 

ในมิติด้านสิ่งแวดล้อม วังจันทร์วัลเลย์จัดสรรพื้นที่สีเขียวและพื้นที่เปิดโล่งมากกว่าร้อยละ 60 ของพื้นที่ทั้งหมด พร้อมระบบตรวจวัดคุณภาพอากาศ น้ำ และเสียงแบบเรียลไทม์ ซึ่งไม่เพียงช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้อยู่อาศัย แต่ยังเป็นฐานข้อมูลสำคัญสำหรับการวิจัยและการพัฒนาเทคโนโลยีด้านสิ่งแวดล้อม ศูนย์ควบคุมเมืองอัจฉริยะ (Intelligent Operation Center: IOC) ทำหน้าที่เป็นสมองกลางในการบริหารจัดการระบบทั้งหมด โดยใช้มาตรฐานอาคารเขียวระดับสากลอย่าง LEED เป็นแนวทาง ผลลัพธ์คือเมืองที่ไม่ได้แข่งขันได้แค่ในประเทศ แต่ถูกมองว่าเป็นต้นแบบเมืองนวัตกรรมระดับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

 

สามย่านสมาร์ทซิตี้ การยกระดับย่านเมืองเก่าด้วยเทคโนโลยีและการออกแบบเพื่อคน

 

 

ต่างจากวังจันทร์วัลเลย์ที่เริ่มจากพื้นที่ว่าง สามย่านสมาร์ทซิตี้คือการพัฒนาเมืองอัจฉริยะในบริบทของมหานครที่มีความหนาแน่นสูงอย่างกรุงเทพมหานคร โครงการนี้เกิดขึ้นจากความร่วมมือระหว่างสำนักงานจัดการทรัพย์สิน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (PMCU) สถาบันการศึกษา และภาคีภาครัฐ–เอกชน โดยมีเป้าหมายชัดเจนในการสร้าง “ย่านนวัตกรรมกลางเมือง” ที่ผสานคุณภาพชีวิต เศรษฐกิจ และเทคโนโลยีเข้าด้วยกัน

 

การพัฒนาสามย่านสมาร์ทซิตี้ให้ความสำคัญกับโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลและแพลตฟอร์มข้อมูลเมือง เพื่อรองรับบริการภาครัฐและเอกชนในอนาคต ทั้งด้าน e-services การวางผังเมือง และการบริหารจัดการพื้นที่แบบเรียลไทม์ ขณะเดียวกัน ระบบสาธารณูปโภคพื้นฐาน เช่น ไฟฟ้า ประปา การจัดการของเสีย และการคมนาคม ได้รับการออกแบบใหม่ให้รองรับปริมาณผู้ใช้งานจำนวนมากอย่างมีประสิทธิภาพ

 

 

จุดเด่นสำคัญของสามย่านสมาร์ทซิตี้คือแนวคิด “เมืองเพื่อคนเดิน” (walkable city) ที่ลดการพึ่งพารถยนต์ส่วนบุคคล เพิ่มพื้นที่สาธารณะ ทางเท้า พื้นที่สีเขียว และการเชื่อมต่อกับระบบขนส่งมวลชน แนวคิดนี้สอดคล้องกับงานวิจัยด้านความยั่งยืนของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่ชี้ว่าคุณภาพชีวิตในเมืองใหญ่ไม่ได้วัดจากความทันสมัยของอาคารเท่านั้น แต่รวมถึงการเข้าถึงพื้นที่สาธารณะ สุขภาวะ และความรู้สึกเป็นเจ้าของเมืองของผู้คนในพื้นที่

 

นอกจากนี้ สามย่านยังถูกวางบทบาทให้เป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจสร้างสรรค์และนวัตกรรม ผ่านการสนับสนุนพื้นที่สำหรับสตาร์ทอัป ศูนย์เรียนรู้ และ innovation hub ที่เชื่อมโยงกับชุมชนโดยรอบ ทำให้เมืองอัจฉริยะในกรณีนี้ไม่ใช่พื้นที่ปิดสำหรับนักลงทุนเท่านั้น แต่เป็นระบบนิเวศเมืองที่เติบโตไปพร้อมกับผู้คน

 

ฉะเชิงเทรา เมืองโครงสร้างพื้นฐานที่ต่อยอดสู่ความอัจฉริยะ

 

ฉะเชิงเทราเป็นตัวอย่างของเมืองที่ใช้ “ความได้เปรียบด้านทำเลและโครงสร้างพื้นฐานเดิม” มาต่อยอดสู่การเป็นเมืองอัจฉริยะอย่างเป็นระบบ ในฐานะจังหวัดสำคัญในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ฉะเชิงเทรามีบทบาททั้งด้านอุตสาหกรรม โลจิสติกส์ และการท่องเที่ยว เมืองถูกเชื่อมต่อกับกรุงเทพมหานครและจังหวัดเศรษฐกิจหลักผ่านโครงข่ายถนน ทางด่วน และระบบราง โดยเฉพาะสถานีชุมทางฉะเชิงเทราที่เป็นศูนย์กลางการคมนาคมทางรถไฟ และโครงการรถไฟความเร็วสูงเชื่อมสามสนามบินที่อยู่ในระยะใกล้

 

การพัฒนาเมืองอัจฉริยะของฉะเชิงเทรามุ่งเน้นการยกระดับบริการสาธารณะและการบริหารจัดการเมือง ผ่านการใช้เทคโนโลยี Big Data และแพลตฟอร์มดิจิทัลในการวิเคราะห์ข้อมูลด้านสิ่งแวดล้อม การจราจร ทรัพยากรน้ำ และการให้บริการประชาชนแบบเรียลไทม์ โครงสร้างพื้นฐานพื้นฐานอย่างไฟฟ้า น้ำสะอาด ระบบสาธารณสุข และการศึกษา ได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่องเพื่อรองรับการขยายตัวของประชากรและการลงทุน

 

แนวคิด “เมืองน่าอยู่ น่าเที่ยว น่าลงทุน” ของฉะเชิงเทรา จึงไม่ใช่เพียงสโลแกน แต่สะท้อนทิศทางการพัฒนาเมืองที่สมดุลระหว่างเศรษฐกิจ คุณภาพชีวิต และความยั่งยืน เมืองไม่ได้มุ่งเป็นเพียงฐานการผลิตหรือโลจิสติกส์ แต่กำลังพัฒนาไปสู่การเป็นศูนย์กลางเมืองอัจฉริยะระดับภูมิภาคที่รองรับเศรษฐกิจยุคดิจิทัลได้อย่างมั่นคง

 

เมืองอัจฉริยะไทย มากกว่าเทคโนโลยี คือระบบคิดของการพัฒนาเมือง

ทั้งวังจันทร์วัลเลย์ สามย่านสมาร์ทซิตี้ และฉะเชิงเทรา แสดงให้เห็นร่วมกันว่า เมืองอัจฉริยะที่ประสบความสำเร็จไม่ได้วัดจากจำนวนเทคโนโลยีที่ติดตั้ง แต่เกิดจากการออกแบบโครงสร้างพื้นฐานเชิงระบบ การบริหารจัดการที่มีข้อมูลเป็นฐาน และการเชื่อมโยงผู้คน ชุมชน และเศรษฐกิจเข้าด้วยกันอย่างมียุทธศาสตร์ เมืองอัจฉริยะในบริบทไทยจึงไม่ใช่ภาพของอนาคตที่ไกลตัว หากแต่เป็นเครื่องมือสำคัญในการยกระดับความสามารถในการแข่งขันของประเทศ และสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นอย่างยั่งยืนในระยะยาว

 

อันดับความสามารถของเมืองอัจฉริยะ (TSCCI 2024)

1. เมืองอัจฉริยะวังจันทร์วัลเลย์ (จังหวัดระยอง) 84.85%
   เมืองอัจฉริยะที่ได้รับคะแนนสูงสุดในประเทศ โดยสะท้อนศักยภาพสูงทั้งด้านพื้นฐานระบบดิจิทัล การจัดการเมือง และการลงทุนเชิงยั่งยืน
2. สามย่านสมาร์ทซิตี้ (กรุงเทพมหานคร) 78.22%
   ย่านกลางเมืองที่ใช้เทคโนโลยีและการออกแบบเมืองอัจฉริยะเพื่อยกระดับบริการพื้นฐานและคุณภาพชีวิตในเขตเมืองหนาแน่น
3. ฉะเชิงเทรา (จังหวัดฉะเชิงเทรา) 77.45%
   ตัวแทนเมืองภูมิภาคที่พัฒนาศักยภาพโครงสร้างพื้นฐานและการบริหารจัดการเชิงดิจิทัลควบคู่กับการเติบโตของระบบเศรษฐกิจและโลจิสติกส์
4. CMU Smart City for Sustainability (เชียงใหม่) 76.20% (อันดับ 4)
   คะแนนสะท้อนการขับเคลื่อนเมืองอัจฉริยะเพื่อความยั่งยืนที่สอดคล้องกับบริบทชุมชนและการใช้นวัตกรรมด้านการคมนาคมและพลังงานบนพื้นที่มหาวิทยาลัย/เมืองที่กำลังพัฒนา