"จิรนิติ"วิเคราะห์ 3ทศวรรษศาลรัฐธรรมนูญพาประเทศชาติพ้นวิกฤต

เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2568 ณ โรงแรมสยามเคมปินสกี้ กรุงเทพฯ ศาลรัฐธรรมนูญแห่งประเทศไทย ในฐานะประธานสมาคมศาลรัฐธรรมนูญและสถาบันเทียบเท่าแห่งเอเชีย (AACC) เป็นเจ้าภาพจัดการประชุมคณะกรรมการสมาชิกสมาคม พร้อมการบรรยายสาธารณะในหัวข้อ “The Courts and the Protection of Human Rights” โดยมี นายนครินทร์ เมฆไตรรัตน์ ประธานศาลรัฐธรรมนูญ เป็นประธานในพิธีเปิดการประชุม ซึ่งมีผู้แทนจาก 21 ประเทศเข้าร่วม อาทิ สาธารณรัฐเกาหลี, สาธารณรัฐทูร์เคีย และสาธารณรัฐอุซเบกิสถาน โดยส่วนหนึ่งเข้าร่วมผ่านระบบออนไลน์

ในเวทีเดียวกัน นายจิรนิติ หะวานนท์ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ได้บรรยายหัวข้อ “ศาลรัฐธรรมนูญไทยใน 3 ทศวรรษและความท้าทายในทศวรรษหน้า” โดยไล่เรียงพัฒนาการของศาลฯ ตั้งแต่การก่อตั้งภายใต้รัฐธรรมนูญปี 2540 จนถึงบทบาทในยุคปัจจุบันตามรัฐธรรมนูญปี 2560

ยุคแรก: วางรากฐาน “ศาลรัฐธรรมนูญ”
นายจิรนิติระบุว่า ในช่วงทศวรรษแรกหลังการก่อตั้ง ศาลมีภารกิจหลักคือวางรากฐานทางกฎหมายรัฐธรรมนูญ และจำกัดขอบเขตอำนาจในการพิจารณาเฉพาะกรณีที่กฎหมายอาจขัดหรือแย้งกับรัฐธรรมนูญ เช่น คำวินิจฉัยที่ 21/2546 ที่ตีความให้ พ.ร.บ.ชื่อบุคคล พ.ศ. 2505 มาตรา 12 ซึ่งกำหนดให้ภรรยาต้องใช้นามสกุลสามี ขัดต่อหลักความเสมอภาคระหว่างเพศ

ยุควิกฤตการเมือง: ศาลในฐานะ “ผู้รักษาสมดุล”

ในยุคถัดมา (ปี 2550-2557) ศาลต้องเผชิญกับปัญหาการเมืองเข้มข้น เช่น คำวินิจฉัยที่ 12-13/2551 ที่นำไปสู่การสิ้นสุดตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของนายสมัคร สุนทรเวช จากกรณีมีรายได้จากการจัดรายการโทรทัศน์ และคำวินิจฉัยที่ 9/2557 กรณีใช้อำนาจโยกย้ายข้าราชการเพื่อเอื้อญาติ

นายจิรนิติชี้ว่า ช่วงเวลานั้น ศาลต้องฟันฝ่าวิกฤต แม้กระทั่งเผชิญเหตุยิง M79 ใส่อาคารสำนักงาน แต่ก็ยังเดินหน้าทำหน้าที่เพื่อรักษาความเป็นธรรมและความมั่นคงทางรัฐธรรมนูญ
 

ยุคปัจจุบัน: ขยายบทบาท–เผชิญโจทย์ใหม่

ภายใต้รัฐธรรมนูญปี 2560 บทบาทของศาลรัฐธรรมนูญถูกขยายให้ครอบคลุมมากกว่าการพิจารณากฎหมาย โดยสามารถวินิจฉัยการกระทำของหน่วยงานรัฐได้ด้วย ซึ่งนำไปสู่คำวินิจฉัยสำคัญหลายกรณี เช่น

• คำวินิจฉัยที่ 3/2562: ยุบพรรคจากกรณีเสนอชื่อบุคคลในราชวงศ์เป็นแคนดิเดตนายกฯ
• คำวินิจฉัยที่ 4/2563: ยกเลิกประมวลกฎหมายอาญามาตรา 301 เรื่องการทำแท้ง
• คำวินิจฉัยที่ 30/2563: วินิจฉัยว่าประกาศ คสช. ที่เรียกบุคคลรายงานตัวขัดรัฐธรรมนูญ
• คำวินิจฉัยที่ 19/2564: การรณรงค์หาเสียงทางการเมืองที่อาจนำไปสู่การล้มล้างระบอบ

“หลังคำวินิจฉัย 19/2564 ผมขับรถผ่านสามเหลี่ยมดินแดงทีไรก็คิดว่าศาลตัดสินถูกแล้ว เพราะช่วงนั้นกลางคืนผ่านไม่ได้เลย มีม็อบ มีระเบิด ตอนนี้ก็สงบแล้ว” นายจิรนิติเล่าประสบการณ์สะท้อนผลกระทบของคำวินิจฉัย

ความท้าทายข้างหน้า: ความเป็นกลาง – ปัญญาประดิษฐ์ – สิทธิประชาชน

สำหรับทศวรรษที่ 4 ของศาลรัฐธรรมนูญ นายจิรนิติชี้ว่าความท้าทายสำคัญคือ “ความเชื่อมั่น” จากประชาชน โดยเฉพาะการรักษาความเป็นกลางทางการเมือง ในขณะที่ฝ่ายการเมืองพยายามแทรกแซงการทำงานของศาล

อีกประเด็นสำคัญคือการรับมือกับปัญญาประดิษฐ์ (AI) หาก AI เป็นของรัฐและละเมิดสิทธิเสรีภาพของประชาชนโดยอ้างว่า “AI คิดเอง” จะตั้งหลักอย่างไร “ในต่างประเทศ ศาลตัดสินว่า AI ไม่มีลิขสิทธิ์เพราะไม่ใช่มนุษย์ นี่คือโจทย์ใหญ่ที่ต้องถกต่อ”

การคุ้มครองสิทธิ: ไม่ใช่ ‘ซุปเปอร์ศาล’
นายจิรนิติเน้นว่า แม้รัฐธรรมนูญมาตรา 213 เปิดช่องให้ประชาชนยื่นคำร้องคุ้มครองสิทธิ แต่ก็มีข้อจำกัด เช่น หากคดีอยู่ระหว่างพิจารณาศาลอื่น ศาลรัฐธรรมนูญก็ไม่มีอำนาจเข้าไปแทรกแซง

“เราไม่ใช่ซุปเปอร์ศาล ไม่สามารถรีวิวคำพิพากษาศาลอื่นได้ ไม่อย่างนั้นจะมีคดีมหาศาลไหลเข้ามา”