ชง รธน.ใหม่บัญญัติ 'อาชญากรรมสิ่งแวดล้อม' แก้ไทยถังขยะกากพิษโลก

เมื่อวันที่ 14 พ.ย. 2569 หลักสูตรอาชญาวิทยาและงานยุติธรรม คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จัดเสวนาวิชาการ “วิกฤติอาชญากรรมสิ่งแวดล้อมในไทย: เศรษฐกิจสีเทา ความยุติธรรม และทางออกสังคมไทย” ณ ห้องสิงห์ดำสเปซ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

นายวีระยุทธ กาญจน์ชูฉัตร สส.บัญชีรายชื่อ รองหัวหน้าพรรคประชาชน กล่าวถึงปัญหามลพิษในจังหวัดปราจีนบุรี และสถานการณ์การจับกุมการลักลอบทิ้งขยะอิเล็กทรอนิกส์และของเสียอันตราย ซึ่งส่วนใหญ่ขยะมาจากประเทศที่ร่ำรวย ซึ่งเกี่ยวข้องกับภูมิรัฐศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับทางสหรัฐอเมริกา จีน และยุโรป ที่พยายามทิ้งขยะออกนอกประเทศตนเองให้ได้มากที่สุด ไทยก็เป็นหนึ่งประเทศที่เปิดรับขยะเหล่านี้

ทั้งนี้ในไทยยังพบถึงค่าคุ้มเสี่ยงในกรณีที่กระทำความผิดค่าปรับสูงสุดอยู่ที่ประมาณ 600,000 บาท ถูกกว่าค่าบำบัด 25-50 เท่า 

นายวีระยุทธ กล่าวถึงข้อมูลการนำเข้าเศษอะลูมิเนียมที่เพิ่มขึ้นเป็นจำนวนมาก ซึ่งสวนทางกับข้อมูลที่หน่วยงานรัฐมารายงานในชั้นกรรมาธิการของสภาผู้แทนราษฎร จึงเสนอมีร่างพระราชบัญญัติการรายงานและเปิดเผยข้อมูลการปล่อยและเคลื่อนย้ายสารมลพิษ พ.ศ. ... หรือ ร่างกฎหมาย PRTR  กฎหมายควบคุมการนำเข้า โดยขณะนี้พรรคประชาชนอยู่ระหว่างการร่างกฎหมายเรื่องเศรษฐกิจหมุนเวียน เพราะเรายังไม่พบข้อมูลเรื่องการนำเข้าและการหมุนเวียนของขยะอันตราย 

สำหรับการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า กรณีมลพิษในจังหวัดปราจีนบุรีจะต้องเอาผิดกับผู้ที่กระทำผิดและต้องมีกระบวนการฟื้นฟู ส่วนในระยะยาวเสนอว่าหากแก้กฎหมายรัฐธรรมนูญฉบับหน้า ต้องมีเรื่องอาชญากรรมทางสิ่งแวดล้อม เพื่อให้มีบทลงโทษที่รุนแรงมากยิ่งขึ้น ทั้งยังต้องหาช่องทางทำมาหากินใหม่ให้ท้องถิ่นและเศรษฐกิจเก่า เพื่อไม่ให้เขามาพัวพันกับสิ่งที่ต้องกระทำความผิด 

ส่วนนางสาวเพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ กล่าวว่า อาชญากรรมทางสิ่งแวดล้อม เป็นการกระทำที่ก่อให้เกิดอันตรายอย่างมีนัยยะสำคัญ โดยเฉพาะอาชญากรรมที่เกิดขึ้นจากการกระทำผิดด้านมลพิษและสารอันตราย โดยยกตัวอย่างคดีที่สำคัญในหลายจังหวัดของประเทศไทย ซึ่งมีลักษณะความผิดที่ใกล้เคียงกันมาก เช่น มีการทำงานเป็นเครือข่ายและเป็นขบวนการ มีความร่วมมือหนุนหลังทั้งข้าราชการที่กำกับดูแล อดีตข้าราชการระดับสูง  องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น บริษัทที่ปรึกษา และนักกฏหมาย โดยมีผู้เดินหน้าเป็นบริษัทเอกชน

ทั้งยังมีการปลอมแปลงเอกเอกสารและตราประทับหน่วยงาน  ประกอบกิจการนอกใบอนุญาต และเมื่อถึงเวลาที่มีปัญหาก็จะวางเพลิงเผาทำลายหลักฐาน ทั้งยังก่อให้เกิดความเสียหายเป็นวงกว้างต่อทรัพยากรธรรมชาติและประเมินความเสียหายได้ยาก 
 

โจทก์ใหญ่ในคดีอาชญากรรมมลพิษของไทยมาจาก 2 เรื่อง คือ การจัดการกากของเสียอันตรายจากภาคอุตสาหกรรม และการนำเข้ากากของเสียจากต่างประเทศ ซึ่งมูลนิธิบูรณะนิเวศทำหนังสือถึงกรมสอบสวนคดีพิเศษ (DSI) เพื่อรับคดีการนำเข้ากากของเสียประเภทขยะอิเล็กทรอนิกส์เป็นคดีพิเศษ

นางสาวเพ็ญโฉม ยังได้ฉายภาพวงจรของการลักลอบทิ้งกากขยะอันตราย แม้จะมีกฎหมายคุมเข้มแต่ก็ยังมีการกระทำผิด หลายคดีเกี่ยวข้องกับการรับสินบนในหลายระดับ มีผู้รับกำจัดเถื่อนรับเงินมาเป็นทอด ๆ และลักลอบทิ้งในที่ดินเปล่าหรือแหล่งน้ำ ยกตัวอย่างคดีของบริษัทวินโพรเสสฯ ที่เป็นคดีประวัติศาสตร์ด้านมลพิษของไทย ซึ่งเกิดจากช่องโหว่ในการบังคับใช้กฎหมาย การตรวจสอบของรัฐ และการทุจริตของเจ้าหน้าที่ 

ปัญหาอาชญากรรมทางสิ่งแวดล้อมในปัจจุบันถือว่ารุนแรงมากกว่าเดิมจากหลายปัจจัย เรามองว่า อาชญากรรมทางสิ่งแวดล้อมในอดีต เกิดขึ้นได้ยากค่ะไม่มีการทุจริตในวงราชการ แต่ปัจจุบันบริษัทส่วนใหญ่มีกันจ่ายทุกระดับ ขณะที่กฎหมายไทยบทลงโทษอ่อนมากทำให้กรมโรงงานอุตสาหกรรมเสนอให้ปรับปรุงกฎหมายเพิ่มโทษเพิ่มมาตราที่ว่าด้วยการวางหลักประกันทางสิ่งแวดล้อมให้กำหนดว่าผู้กระทำผิดจะต้องเป็นผู้ฟื้นฟู 

นางสาวเพ็ญโฉม กล่าวถึงร่างพระราชบัญญัติการรายงานและเปิดเผยข้อมูลการปล่อยและเคลื่อนย้ายสารมลพิษ พ.ศ. ... หรือ ร่างกฎหมาย PRTR จำนวน 3 ฉบับ  ได้แก่ ฉบับพรรคประชาชน พรรคประชาธิปัตย์ และภาคประชาชน ซึ่งของภาคประชาชนถูกบรรจุในระเบียบวาระรอการพิจารณา ซึ่งต้องรอนายกรัฐมนตรีรับรองเพราะถูกตีความว่าเป็นกฎหมายการเงิน หากถูกตีตกก็อาจจะต้องรวบรวมรายชื่อใหม่ ซึ่งเรามองว่าหากมีร่างกฎหมายฉบับนี้จะทำให้ประเทศไทยมีฐานข้อมูลว่าแหล่งกำเนิดมลพิษอยู่ที่ใดบ้าง 

อย่างไรก็ตามประเทศไทยมีความหวังที่จะเข้าไปเป็นสมาชิกขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) ภายในปี 71 ซึ่ง OECD กำหนดให้ประเทศสมาชิกต้องมีกฎหมาย PRTR จึงขอให้นายกฯ อย่าถ่วงเวลา เพราะถึงเวลาที่จะต้องยกระดับสิ่งแวดล้อมและจัดการมลพิษให้ดี 

ขณะที่ปัญหามลพิษข้ามแดนในแม่น้ำทางภาคเหนือ ซึ่งปัจจุบันขยายเป็นวงกว้างในแม่น้ำสายหลักของภาคเหนือ ทั้งแม่น้ำกก สาย รวก โขง และสาละวิน 

รัฐบาลไทยได้ทำ MOU กับจีน ตนเองอยากให้รัฐบาลไทยหนักแน่นเจรจาหาทางในการคุยกับรัฐฉานว่าจะต้องมีการจัดการระบบให้ดีกว่านี้เพื่อให้มลพิษน้อยลงและควบคุมมลพิษได้ในระดับหนึ่ง

เราอยากได้ยินรัฐบาลระบุว่าจะสำรวจว่ามีกี่ครัวเรือนที่เดือดร้อนในทางเศรษฐกิจและวิถีชีวิต พร้อมกับออกมาตรการช่วยเหลือ ทั้งการผ่อนผันชำระหนี้ มาตรการช่วยเหลือค่าครองชีพ การหาแหล่งที่ทำกินใหม่ และการหาแหล่งน้ำสำรอง 

เราห่วงเรื่องการปกปิดข้อมูล โดยเฉพาะพื้นที่การเพาะปลูกที่ปนเปื้อนสารหนู ซึ่งอาจกระทบกับความกังวลของประชาชน ยิ่งปกปิดข้อมูลยิ่งทำให้ความรุนแรงของปัญหาหนักขึ้น รัฐบาลจึงควรเปิดเผยสถานการณ์กับประชาชน ไม่เช่นนั้นจะกระทบกับความเชื่อมั่นของรัฐบาล 

นางสาวเพ็ญโฉม กล่าวถึงอุปสรรคในการผลักดันกฎหมายด้านสิ่งแวดล้อมว่า ส่วนหนึ่งเป็นเพราะรัฐบาลไทยโดยเฉพาะนักการเมืองที่ปกครองยังไม่ให้ความสำคัญกับสิ่งแวดล้อม ทุกอย่างที่ทำวนเวียนอยู่กับผลประโยชน์เฉพาะกลุ่ม แย่ไปกว่านั้นคือ นักการเมืองมีผลประโยชน์เกี่ยวข้องกับธุรกิจเหล่านี้ อีกทั้งหน่วยงานที่กลั่นกรองกฎหมาย เช่น สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกามีผู้บริหารเอกชนเข้าไปนั่งอยู่ แม้ต้นทางเสนอกฎหมายมาดี ทำให้ระหว่างการปรับปรับปรุงกฎหมายมีบางมาตราที่สาระสำคัญหาย 

ดังนั้นเรื่องสิ่งแวดล้อมต้องผลักดันให้มีความโปร่งใสและประชาชนมีส่วนร่วม เพื่อป้องกันปัญหาทางด้านมลพิษให้ดีขึ้น

ที่ผ่านมาการทำงานของภาคประชาสังคมมีความเสี่ยง โดยเฉพาะกรณีล่าสุดที่ทีมงานมูลนิธิบูรณะนิเวศ  ถูกยิงข่มขู่ระหว่างลงพื้นที่เก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนดินในบริเวณใกล้เคียงบ่อฝังกลบกากของเสียในอำเภอกบินทร์บุรี จังหวัดปราจีนบุรี ภาคประชาสังคมหรือภาคประชาชนทำโดยลำพังไม่ได้ แต่จะเข้มแข็งได้เกิดจากการเกาะกลุ่มกัน การทำงานเชิงรุก และการรายงานจากสื่อมวลชน

ขณะที่ ดร.ปรเมศวร์ กุมารบุญ นักอาชญาวิทยาไซเบอร์ กล่าวว่า สิ่งที่สำคัญในศตวรรษนี้คือ แร่หายาก เช่น แรร์เอิร์ธ แหล่งกำเนิดใหญ่ที่สุดอยู่ในเมียนมาภายใต้การครอบครองของกองกำลังว้า ซึ่งไม่มีกฎหมายกำกับดูแลทำให้หายนะไหลมาสู่ประเทศไทยอย่างมหาศาล ซึ่งเข้าข่ายการก่อการร้ายทางสิ่งแวดล้อม (Eco-Terrorism) เช่น วางเพลิงเผาป่าเพื่อสร้างความเสียหาย ปล่อยสารเคมีลงแม่น้ำ ระเบิดโรงงานเคมี ทำลายเขื่อน ทำลายโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ก่อวินาศกรรม โรงบำบัดน้ำเสีย ปล่อยสารชีวภาพทำลายพืช เป็นต้น โดยปัจจุบันมนุษย์มีแนวโน้มที่จะใช้สิ่งแวดล้อมทำลายล้างกันเอง ซึ่งในไทยมีหน่วยปฏิบัติการด้านเคมีชีวะ รังสีและนิวเคลียร์ (คชรน.) 

ยกตัวอย่างกรณีศึกษาการก่อวินาศกรรมทางสิ่งแวดล้อมของ ISIS กับการใช้น้ำเป็นอาวุธในอิรักและซีเรีย อาทิ การทำให้มีน้ำน้อยเกินไปด้วยการปิดประตูระบายน้ำของเขื่อนหรือเปลี่ยนเส้นทาง, การน้ำหรือทำให้มีน้ำมากเกินไปโดยปล่อยน้ำจากเขื่อนหรือคลองชลประทาน เพื่อสร้างอุปสรรคทางการทหาร และการทำให้แม่น้ำสายหลักในอิรักปนเปื้อนน้ำมัน ซึ่งในเชิงรัฐศาสตร์สุดท้ายก็จะส่งผลกระทบต่อความเชื่อมั่นของประชาชนต่อรัฐบาล 

เราไม่เคยมีกรอบกฎหมายระหว่างประเทศ และไม่มีอนุสัญญาระหว่างประเทศที่กำหนดเรื่องการก่อการร้ายการทางสิ่งแวดล้อม ใครคือผู้พิทักษ์สิ่งแวดล้อม ต้องดูว่าเขามีความสามารถเพียงพอกับอาชญากรใหม่ ๆ หรือไม่ เขารับมือได้หรือไม่

ดร.ปรเมศวร์ กล่าวต่อว่า อาชญากรรมทางสิ่งแวดล้อม เป็นคดีที่มีความซับซ้อนและนำตัวผู้กระทำผิดมาลงโทษได้ยาก กระบวนการยุติธรรมต้องเปลี่ยนเป็นองค์คณะโดยมีผู้เชี่ยวชาญมาช่วยตัดสิน รวมถึงการใช้เทคโนโลยีในกระบวนการยุติธรรม โดยเฉพาะการสืบสวนคดีทางอิเล็กทรอนิกส์ที่ชัดเจน เชื่อถือได้