ไฟการเมืองลามแผ่นดินอาหรับ ศก.โลกเตรียมรับแรงสะเทือน

การลุกฮือของประชาชนที่เริ่มต้นจากดินแดนมักแรบ (Maghreb) หรือดินแดนอาหรับในภูมิภาคแอฟริกาเหนือ ได้ลุกลามจนมาจรดปลายทางที่อียิปต์ ประเทศที่เป็นเสมือนประตูที่เชื่อมเส้นทางระหว่างมักแรบกับดินแดนอาหรับในภูมิภาคตะวันออกกลาง หลังจากการชุมนุมยืดเยื้อนานค่อนเดือน ชาวอียิปต์ประสบความสำเร็จในการขับไล่ประธานาธิบดี ฮอสนี มูบารัก และบัดนี้ แม้จะอยู่ในภาวะที่ยังสับสนอลหม่าน แต่อียิปต์ได้ก้าวสู่โฉมหน้าใหม่ และความเปลี่ยนแปลงที่ไม่เคยประสบมาก่อนในรอบ 3 ทศวรรษ

โดย...ทีมข่าวต่างประเทศ

 

การลุกฮือของประชาชนที่เริ่มต้นจากดินแดนมักแรบ (Maghreb) หรือดินแดนอาหรับในภูมิภาคแอฟริกาเหนือ ได้ลุกลามจนมาจรดปลายทางที่อียิปต์ ประเทศที่เป็นเสมือนประตูที่เชื่อมเส้นทางระหว่างมักแรบกับดินแดนอาหรับในภูมิภาคตะวันออกกลาง หลังจากการชุมนุมยืดเยื้อนานค่อนเดือน ชาวอียิปต์ประสบความสำเร็จในการขับไล่ประธานาธิบดี ฮอสนี มูบารัก และบัดนี้ แม้จะอยู่ในภาวะที่ยังสับสนอลหม่าน แต่อียิปต์ได้ก้าวสู่โฉมหน้าใหม่ และความเปลี่ยนแปลงที่ไม่เคยประสบมาก่อนในรอบ 3 ทศวรรษ

ความสำเร็จในอียิปต์และความพยายามต่อสู้ดิ้นรนในดินแดนมักแรบได้กลายเป็นเชื้อไฟ หรือกระทั่งแรงบันดาลใจให้กับประชาชนในหลายประเทศของตะวันออกกลาง

ไล่เรียงมาตั้งแต่ประเทศดินแดนมักแรบ ไม่ว่าจะเป็นโมร็อกโก ที่ขณะนี้ นายกรัฐมนตรี อับบาส เอล ฟัสซี เตรียมหารือกับพรรคฝ่ายค้าน เพื่อกำหนดวันเลือกตั้งทั่วไป โดยให้น้ำหนักไปที่การลุกฮือในอียิปต์ และความรุนแรงภายในมักแรบเอง

ที่แอลจีเรีย กลุ่มผู้ประท้วงที่ได้รับแรงกระเพื่อมจากอียิปต์เริ่มส่อเค้ารุนแรงขึ้น เมื่อเผชิญหน้ากับคำสั่งห้ามการชุมนุมโดยรัฐบาล กระทั่งมิตรเก่าและเจ้าอาณานิคมเดิมอย่างฝรั่งเศส ยังเรียกร้องให้รัฐบาลแอลจีเรียผ่อนปรน ก่อนที่จะสายเกินการณ์

ตูนิเซีย ซึ่งเป็นประเทศที่จุดไฟความเปลี่ยนแปลง (โดยการจุดไฟเผาตัวเองประท้วงรัฐบาลของพ่อค้าผลไม้รายหนึ่ง) ขณะนี้สถานการณ์ยังไม่ราบรื่น แม้ความรุนแรงจากการเผชิญระหว่างรัฐกับประชาชนจะลดน้อยลง แต่การประท้วงมีอยู่ทั่วไป

ซูดาน ในภูมิภาคแอฟริกาเหนือตอนล่างยังได้รับอิทธิพลจากอียิปต์ มีทั้งการชุมนุมประท้วงราคาอาหาร และการก่อหวอดของนักศึกษามหาวิทยาลัย ซึ่งต้องติดตามกันต่อไปว่า จะสามารถปลุกระดมมวลชนได้หรือไม่

เมื่อข้ามจากอียิปต์มายังตะวันออกกลาง สถานการณ์เริ่มเข้มข้นกว่าที่มักแรบ

เยเมน ซึ่งบ่มเพาะการลุกฮือมาพร้อมๆ กับอียิปต์ เริ่มดุเดือดขึ้น เมื่อประเทศแยกออกเป็น 2 ฝ่ายอย่างชัดเจน ระหว่างฝ่ายที่ต่อต้านประธานาธิบดี อาลี อัลดุลลาห์ ซาเลห์ กับฝ่ายสนับสนุน จนเกิดการปะทะต่อเนื่องใจกลางเมืองหลวง

ที่จอร์แดน การชุมนุมประท้วงรัฐบาลยืดเยื้อเนื่องจากความไม่พอใจกับแนวทางแก้ปัญหาเศรษฐกิจ ได้ขยายวงกว้างกลายเป็นประเด็นทางการเมือง เมื่อฮุสเซน มูจัลลี รัฐมนตรีกระทรวงยุติธรรม ร่วมชุมนุมกับบรรดาสหภาพแรงงาน พร้อมโจมตีรัฐบาลที่ตัดสินใจจำคุกทหารจอร์แดน ที่สาดกระสุนยิงนักเรียนหญิงชาวอิสราเอลจนเสียชีวิต 7 ราย เมื่อปี 1997

ลิเบียและซีเรีย ที่นับว่ามีเสถียรภาพทางการเมืองสูงสุดแห่งหนึ่งในโลกอาหรับ บัดนี้ต้องเผชิญกับการท้าทายจากโลกออนไลน์ โดยที่ลิเบีย กลุ่มใน Facebook รวมตัวกันในวันที่ 17 ก.พ. โดยเรียกเป็น “วันชำระแค้น” รัฐบาล ตามแบบอย่างในอียิปต์และประเทศอื่นๆ ส่วนซีเรียกำลังตื่นตัวกับการดำเนินคดีบล็อกเกอร์สาววัย 19 ปี ที่ถูกจับกุมเนื่องจากละเมิดกฎหมายจำกัดเสรีภาพที่เข้มงวด

ประเทศที่ต้องจับตามากที่สุดคือ อิหร่าน และบาห์เรน ซึ่งจะกล่าวถึงในลำดับถัดไป

สายลมแห่งความเปลี่ยนแปลงที่กระพือพัดไปทั่วตะวันออกกลาง หากก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงอย่างถอนรากถอนโคนจริง จะคล้ายคลึงกับเมื่อช่วงปี 1988-1989 ซึ่งประเทศยุโรปตะวันออกในสังกัดสังคมนิยม และที่เคยตกอยู่ในอาณัติของสหภาพโซเวียต ได้ปลดปล่อยตัวเองสู่ระบอบการเมืองแบบใหม่

ความเปลี่ยนแปลงครั้งนั้น นับว่าสั่นสะเทือนโลกไม่น้อย แต่หากตะวันออกกลางเกิดปรากฏการณ์แบบ “พลิกฟ้า คว่ำดิน” โลกจะยิ่งสั่นสะเทือนมากกว่าเป็นร้อยพันเท่า

ภูมิภาคยุโรปตะวันออกไม่มีส่วนได้ส่วนเสียกับเศรษฐกิจโลกมากนัก ไม่แต่เพียงขาดทรัพยากรที่สำคัญเท่านั้น แต่ในยุคนั้นยังอยู่ภายใต้อาณาจักรเศรษฐกิจที่ค่อนข้างจำกัดวงในหมู่ประเทศสังคมนิยมที่นำโดยโซเวียต การล่มสลายของยุโรปตะวันออกจึงกระทบเฉพาะภายในแต่ละประเทศ ดังจะเห็นได้จากการล่มสลายของสหภาพโซเวียต ยังผลให้รัสเซียต้องตกอยู่ในภาวะเกือบล้มละลายทางการเงินข้ามทศวรรษ แต่นับเป็นปัญหาของรัสเซียเท่านั้น

ผิดกับตะวันออกกลาง ซึ่งอุดมไปด้วยน้ำมัน ก๊าซธรรมชาติ แร่ธาตุ อีกทั้งยังเป็นเส้นทางคมนาคมเชิงยุทธศาสตร์ที่สำคัญ

ในส่วนของฐานะของตะวันออกกลางในด้านการคมนาคมเชิงยุทธศาสตร์ เคยมีกระแสกังวลว่าเหตุจลาจลในอียิปต์อาจเป็นอุปสรรคต่อการขนส่งน้ำมันและสินค้าผ่านคลองสุเอซ ประเด็นนี้อาจดูไม่สำคัญนัก แต่แท้จริงแล้ว หากเส้นทางคมนาคมผ่านตะวันออกกลางถูกตัดขาด จะกระทบต่อปริมาณการส่งถ่ายพลังงานไปยังยุโรปและเอเชีย ยังไม่นับการขนถ่ายสินค้าจากเอเชียไปยังภูมิภาคอื่นๆ

จะเห็นได้ว่า แม้ก่อนหน้าที่ความเปลี่ยนแปลงจะลุกโหมไปทั่วตะวันออกกลาง นานาประเทศ โดยเฉพาะในเอเชียยังต้องส่งกองทัพเรือเข้าปราบปรามกลุ่มโจรสลัดที่อาละวาดแถบแหลมฮอร์น (Horn of Africa) ปากทางเข้าทะเลแดง ซึ่งอยู่ในเขตเยเมนและโซมาเลีย เป็นเสมือนปากทางสู่คลองสุเอซ และเป็นเส้นทางไปสู่เมืองเจดดาห์ ของซาอุดีอาระเบีย ซึ่งเป็นเมืองธุรกิจและเมืองท่าที่คึกคักที่สุดในตะวันออกกลางรองจากดูไบ

ที่ทุกฝ่ายจับตามากที่สุด คือผลกระทบต่อราคาน้ำมันโลก จากเหตุจลาจลที่ลุกลามไปทั่วหัวระแหง และเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว

ประเทศที่ต้องจับตาที่สุด คืออิหร่าน ซึ่งส่งออกน้ำมันมากที่สุดเป็นอันดับ 3 ของโลก และปริมาณน้ำมันสำรองเป็นอันดับ 4 ของโลก ขณะนี้กลุ่มผู้สนับสนุนฝ่ายค้าน และคนหนุ่มสาวที่เกิดความรู้สึกฮึกเหิมจากการปฏิวัติประชาชนในอียิปต์เริ่มก่อหวอดขึ้นในกรุงเตหะราน แม้จะเป็นเพียงกลุ่มย่อยๆ แต่เมื่อย้อนกลับไปมองอดีตที่ผ่านมา โอกาสที่จะขยายวงมีอยู่สูงเช่นกัน

แม้ว่าอิหร่านจะเกิดเหตุจลาจลและการชุมนุมประท้วงครั้งใหญ่บ่อยครั้ง ทว่า รัฐบาลสามารถกำราบผู้ชุมนุมได้ทุกครั้ง ล่าสุดคือในปี 2009 ซึ่งมีประชาชนเข้าร่วมเรือนล้านคน อีกทั้งยังมีการนำเครือข่ายสังคมมาใช้เรียกผู้ชุมนุมและรายงานข่าวแบบ Real Time ไปทั่วโลกครั้งแรกๆ

อย่างไรก็ตาม ในสถานการณ์ที่ “ความไม่แน่นอน คือความแน่นอน” กำลังปกคลุมตะวันออกกลาง มีโอกาสเช่นกันที่รัฐบาลอิหร่านอาจเพลี่ยงพล้ำพลังมวลชน ดังที่รัฐบาลพระเจ้าชาห์ปาเลห์วี เคยพลาดมาแล้วในการลุกฮือของประชาชน จนนำไปสู่การปฏิวัติอิสลามเมื่อปี 1979 หากประชาชนเกิดความรู้สึกบีบคั้น และจากอารมณ์ร่วมในอียิปต์และอารมณ์ตกค้างในการชุมนุมใหญ่เมื่อ 3 ปีก่อน

ที่บาห์เรน แม้จะสิ้นสุดฐานะเศรษฐีน้ำมันไปตั้งแต่ทศวรรษที่ 80 แต่ขณะได้ผันตัวเองมาเป็นศูนย์กลางทางการเงิน จนกลายเป็นศูนย์กลางทางการเงินที่เติบโตเร็วที่สุดในโลกเมื่อปี 2008 จากการจัดอันดับโดย Global Financial Centres Index และปีนี้ยังเป็นประเทศที่เศรษฐกิจเสรีที่สุดในตะวันออกกลาง จากการจัดอันดับ Index of Economic Freedom โดย Heritage Foundation และหนังสือพิมพ์ Wall Street Journal

แม้จะเป็นหัวหอกด้านเศรษฐกิจในภูมิภาค แต่ไม่น่าเชื่อว่า บาห์เรนจะติดเชื้อของการลุกฮือเช่นกัน แม้จะยังไม่รุนแรงนักก็ตาม

“ความไม่แน่นอน คือความแน่นอน” ที่เกิดขึ้นในอิหร่านและบาห์เรน เริ่มเปลี่ยนทัศนะของนักลงทุนอย่างรวดเร็ว และทำให้ราคาน้ำมันถีบตัวขึ้นมาอยู่เหนือระดับ 85 เหรียญสหรัฐ

ขณะนี้เหลือเพียงซาอุดีอาระเบียและคูเวตในฐานะประเทศผู้ผลิตน้ำมันระดับท็อป 15 ของโลกเท่านั้น ที่ยังไม่พบพานกับเหตุจลาจล แม้โอกาสที่ซาอุดีอาระเบียและคูเวตจะติดเชื้อของการลุกฮือยากกว่าประเทศอื่นๆ เมื่อพิจารณาจากอำนาจทางการเมืองผูกขาดที่แข็งแกร่ง และเศรษฐกิจที่มั่งคั่ง

แต่หากวิกฤตลุกลามจนประเทศผู้ผลิตน้ำมันชั้นนำในภูมิภาครายอื่นๆ ซาอุดีอาระเบียและคูเวตจะไม่มีศักยภาพเพียงพอที่จะป้อนความต้องการในตลาดได้อย่างเพียงพออย่างแน่นอน

ไฟของการลุกฮือที่ลามไปทั่วตะวันออกกลางอาจเป็นเพียงไฟดวงเล็กๆ ในหลายๆ ประเทศ แต่ไฟดวงนี้เคยเป็นดวงเล็กๆ เช่นกันในตูนิเซียและอียิปต์ จนแม้กระทั่งไม่มีใครคาดคิดว่าจะลามไปถึงประเทศผู้ผลิตน้ำมันรายหลักของโลก และศูนย์กลางการเงินที่กำลังมาแรง

หากสถานการณ์บานปลาย เศรษฐกิจโลกต้องสั่นสะเทือนครั้งใหญ่ไปตามแรงกระเพื่อมนี้ อย่างไม่อาจหลีกเลี่ยง