น้ำท่วมเมืองใหญ่

โดย...ธเนศน์ นุ่นมัน

กรุงเทพมหานคร (กทม.) เป็นพื้นที่ที่ถูกปัจจัยเสี่ยงอุทกภัยจับจ้อง รุมเร้ารอบด้าน ทั้งปริมาณน้ำฝน น้ำหลาก แผ่นดินทรุด น้ำทะเลหนุน ความผิดพลาดของผังเมืองที่ปล่อยให้มีการก่อสร้างปิดกั้นทางน้ำในบางพื้นที่ ฯลฯ

แน่นอนที่สุด ทั้งหมดกลายเป็นโจทย์ที่คอยสำทับให้ทุกครั้งที่หน้าฝนมาเยือน มีฝนตกหนักต่อเนื่องกันเมื่อใด เมื่อนั้นก็ต้องเตรียมฟังข่าว ฟังการรายงานเรื่องน้ำท่วมกันทันที และเมื่อไหร่ก็เมื่อนั้น ทันทีที่การจัดการปัญหาน้ำของเมืองนี้ผิดพลาดในแง่หนึ่งแง่ใด ไม่ว่าจะเป็นการทำงานที่ขาดประสิทธิภาพของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ซึ่งบางครั้งก็แค่เพียงเล็กน้อย ก็ส่งผลให้หลายพื้นที่กลายเป็นจุดประสบอุทกภัยไปได้ในทันที

นักวิชาการด้านแหล่งน้ำของวิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ (วสท.) เคยชำแหละสถานการณ์น้ำท่วม กทม. ว่าหากจะหาสาเหตุในเรื่องนี้ ต้องไปดูสิ่งที่ถูกตั้งคำถามเรื่องการบริหารจัดการ ตั้งแต่ ระบบระบายน้ำทุกจุด เริ่มตั้งแต่จุดที่น้ำจากฝนที่เติมลงท่อจากที่พักอาศัยผ่านไปสู่ระบบท่อลอด ท่อหลักไปจนถึงคลองระบาย โดยที่ผ่านมาพบว่า ในหลายพื้นที่ยังเป็นระบบระบายน้ำแบบเก่าที่สร้างขึ้นเมื่อ 30 กว่าปีก่อน ยากที่จะปรับปรุงให้ทันเพราะนั่นอาจจะหมายถึงการรื้อใหญ่

นอกจากนี้ ยังพบว่า กทม.นั้นย่ำอยู่กับปัญหาซ้ำซาก อย่างเรื่อง การสำรวจว่ามีพื้นที่ไหนทรุดตัวหรือถมสูงจนกั้นทางน้ำ ไหนจะเรื่องสำนักงานเขตบางพื้นที่ที่ไม่ทำงานประสานกับสำนักระบายน้ำจะเห็นได้ในบางจุดที่ประสบปัญหา ท่อระบายน้ำในตรอกซอกซอย ที่รับผิดชอบโดยสำนักงานเขตไม่สอดรับท่อหลักของสำนักระบายน้ำ ไม่มีการปรับท่อให้มีระดับลดหลั่นกันให้สามารถใช้งานได้ เมื่อฝนตกหนักจนต้องใช้เครื่องสูบน้ำช่วย

วสท.เคยแนะนำให้ กทม.ยกเครื่องระบบป้องกันน้ำท่วมใหม่ทุกๆ 2 ปี เพราะสิ่งก่อสร้างโดยเฉพาะตึกใหญ่ในเมืองนี้นั้นผุดขึ้นเร็วมาก ประกอบกับปัญหาพื้นดินทรุดจะกลายเป็นตัวแปรสำคัญที่ทำให้มีปัญหาน้ำท่วมขังในบางพื้นที่ได้ แม้จะไม่มีขยะอุดตันในระบบระบายน้ำ เนื่องจากหลายพื้นที่มีระดับที่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเลมาก เช่น ย่านถนนรามคำแหงนั้นอยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเลถึง 50 ซม. จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้อง ยกเครื่อง ลำดับขั้นตอนในการระบายน้ำในจุดที่ประสบปัญหา ซึ่งอาจจะเกิดจาก ที่ดิน หรือการใช้พื้นที่ที่เปลี่ยนแปลงจากที่เคยเป็นอยู่ในอดีตมาก เช่น การถมบ่อ บึง หนองน้ำ ซึ่งเคยเป็นเหมือนพื้นที่พักปริมาณน้ำ หรือแก้มลิง ถึงเวลาที่ กทม.ควรสำรวจ สิ่งก่อสร้างที่ขวางทางระบายน้ำ

จะว่าไปแล้ว สิ่งก่อสร้างที่ขวางทางระบายน้ำนั้นไม่ได้เกิดขึ้นเพียงในเมืองอย่างกรุงเทพฯ เท่านั้น ประเด็นนี้นั้นถือว่ากำลังเป็นปัญหาที่เริ่มพบในหลายเมืองใหญ่ของจังหวัดต่างๆ ทั่วประเทศ ราวกับมี กทม.เป็นโมเดลต้นแบบ

หาญณรงค์ เยาวเลิศ ประธานมูลนิธิเพื่อการบริหารจัดการน้ำแบบบูรณาการ (ประเทศไทย) เล่าถึงปัญหานี้ว่า หลายจังหวัดถูกสิ่งก่อสร้างเข้าไปเปลี่ยนสภาพภูมิศาสตร์ตามธรรมชาติในพื้นที่ จนสร้างปัจจัยที่ทำให้เกิดอุทกภัยที่สร้างผลกระทบรุนแรงขึ้น หลายจังหวัดเมื่อประสบภัย น้ำที่ไหลเข้าท่วมระบายช้า เนื่องจากพื้นที่ป่าพรุ แก้มลิงรับน้ำตามธรรมชาติเดิมที่เคยรองรับน้ำไม่ให้เข้าท่วมเขตชุมชนถูกถมทิ้ง สร้างหมู่บ้านจัดสรร หรือกลายเป็นพื้นที่เกษตร

ประธานมูลนิธิเพื่อการบริหารจัดการน้ำแบบบูรณาการ เล่าว่าเหตุการณ์น้ำท่วมในหลายพื้นที่ เมื่อช่วงต้นเดือน ธ.ค. 2559 ที่ผ่านมา สะท้อนให้เห็น ว่า ป่าพรุตั้งแต่ จ.ชุมพร-นราธิวาส ถูกคุกคามอย่างต่อเนื่อง เช่น ป่าพรุคันธุลี ที่ อ.ท่าชนะ จ.สุราษฎร์ธานี ซึ่งเคยเป็นพื้นที่แก้มลิงตามธรรมชาติ ถูกเอกชนถมปลูกเป็นสวนปาล์ม ขุดคันดินกั้นไม่ให้น้ำท่วมในพื้นที่ตัวเองส่งผลให้น้ำไหลไปที่อื่น

บางพื้นที่ถึงกับถมทางน้ำเดิมสร้างเป็นหมู่บ้านจัดสรร เปลี่ยนแปลงเส้นทางน้ำไหลระบายออกไปสู่ทะเล ทำให้ปริมาณน้ำฝนสะสมระบายไม่ทันจนน้ำท่วมสูงกว่าในอดีต ทั้งๆ ที่ปริมาณฝนตกหนักในช่วงเวลานั้น ถือเป็นเรื่องปกติของภาคใต้

จึงกล่าวได้ว่าการพัฒนาเมืองใหญ่ การเกษตร โดยเฉพาะการปลูกพืชเศรษฐกิจ เช่น ยางพารา และปาล์มน้ำมัน ที่ไม่สอดคล้องธรรมชาติ กำลังเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ผลกระทบจากภัยธรรมชาติรุนแรงขึ้น

หลายจังหวัดใหญ่ไม่มีการจัดการน้ำอย่างมีแบบแผน พื้นที่เมืองเติบโตขึ้น โดยมีแต่ผังก่อสร้าง แต่ไม่มีแผนผังทางเดินน้ำที่สอดรับไปกับการเจริญเติบโต จุดไหนต้องมีความจำเป็นสำหรับกรณีที่ปริมาณฝนมาก มีน้ำหลากหรือจำเป็นต้องมีการระบายน้ำออกจากเขตเมือง ห้ามมีสิ่งก่อสร้าง สิ่งที่เป็นประจักษ์พยานในปัญหานี้ได้ดีคือ หลายแห่งถูกน้ำท่วมทันทีที่มีฝนตกหนักต่อเนื่อง และเกิดขึ้นโดยเป็นปัญหาใหม่ ที่คนในบางเมืองต้องเผชิญ