เข้าใจ 'ยาน'

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

สัปดาห์ที่แล้ว ผมเกริ่นเสียยาวเรื่องมโนทัศน์หีนยาน (อนุยาน) และมหายาน โดยทิ้งพุทธโอวาทแก่ภิกษุในคัมภีร์พุทธวงศ์ ที่กล่าวว่า “เมื่อการงานที่พึงทำ ทำเสร็จแล้ว ก็จงบำเพ็ญประโยชน์ผู้อื่นเถิด”

พุทธพจน์ประโยคนี้มีความสำคัญมาก เพราะอธิบายความเป็นยานเล็ก ยานใหญ่ได้ชะงัดนัก

แต่สำหรับผู้ที่ไม่มีพื้นฐาน ถึงยกพุทธพจน์ขึ้นมาก็ป่วยการ เพราะผมเคยมีประสบการณ์มาแล้ว ผมเชื่อว่าขนาดอมพระปฏิมามาพูดก็ยังไม่เชื่อ เพราะคนส่วนใหญ่ปักใจไว้แล้วว่า มหายานดูหมิ่นหีนยาน ก็เพราะใช้คำว่า “หีนยาน” โดยไม่ดูบริบท นัยใดๆ ทั้งสิ้น

ปักธงบนยอดเขาเอเวอเรสต์กันไปแล้ว ทั้งๆ ที่ยังอยู่ที่ตีนเขาไม่ได้เริ่มไต่ไปไหน

เรื่องความแตกต่างระหว่างมหายาน-หีนยาน ผมจะพรรณนาเป็นข้อๆ ไป และจะขอใช้คำว่า “หีนยาน” แทนอนุยานไปก่อน เพื่อความเข้าใจง่าย ใครไม่ชอบคำว่าหีนยาน อย่าเพิ่งตีโพยตีพายไป

1.มหายานเป็นหลักการไม่ใช่นิกาย

หลักมหายานคือตั้งปณิธานเป็นโพธิสัตว์เพื่อสะสมบารมีเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต เส้นทางนี้ยาวไกลมาก อาศัยภพชาตินับไม่ถ้วนยาวนานนับแสนๆ อสงไขยกัป แต่โพธิสัตว์บางท่านไม่หวังจะเป็นพระพุทธเจ้าด้วยซ้ำ ท่านหวังจะช่วยสรรพสัตว์ไปตลอด หากสรรพสัตว์ไม่พ้นทุกข์ทั้งหมดท่านจะไม่ขอตรัสรู้ แม้ปณิธานนี้จะเป็นไปได้ยาก แต่สะท้อนว่าผู้ถือมหายานมีเมตตาการุณย์เป็นหัวใจหลัก มิใช่ว่ามีอติมานะถือตัวว่ามีปณิธานสูงกว่าหีนยาน

2.หีนยานไม่ใช่คำดูหมิ่น

หีนยานหมายถึงยานเล็ก คือไปคนเดียวหรือไม่กี่คน ผู้ที่ถือยานนี้เชื่อว่าศักยภาพตัวเองไม่พอที่จะช่วยสัตว์โลก หรือมองเห็นว่าสัตว์โลกหลงใหลในอวิชชาตัณหาเกินกว่าจะช่วยได้ ถ้าจะช่วยเกรงว่าจะจมห้วงทุกข์ไม่สิ้นสุดไปพร้อมกัน จึงหันมาปฏิบัติธรรมช่วยเหลือตัวเองให้พ้นทุกข์เสียก่อน แต่ท่านเหล่านี้พอเสร็จภารกิจสูงสุด คือสำเร็จอรหันต์แล้ว ท่านจะช่วยเหลือสรรพสัตว์ให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้เพราะใจการุณย์เช่นกัน แม้แต่ช่วยเกื้อหนุนโพธิสัตว์ก็มีมาก ในเมืองไทยนี้มีตัวอย่างมากมาย โปรดลองขวนขวายศึกษาดูแล้วจะรู้

3.มหายาน-หีนยาน ไม่ข่มกัน

มหายานและหีนยานเป็นการรู้จักศักยภาพตัวเอง คนเราเกิดมามีปัจจัยต่างกันมีความตั้งใจต่างกัน บางครั้งโพธิสัตว์ก็หมดไฟถอนตัวจากเส้นทางก็มีมาก บางครั้งสาวกภูมิที่บรรลุธรรมชั้นสูง เกิดความสงสารใหญ่หลวงหันมาเดินเส้นทางโพธิสัตว์ก็มีเช่นกัน มหายาน-และหีนยานที่ดีพึงเกื้อหนุนกันและกัน เพราะเป้าหมายเดียวกันคือนิพพาน เพียงแต่เส้นทางไปถึงนิพพานเส้นหนึ่งยาวไกล เส้นหนึ่งเป็นทางลัด เหตุที่มีการดูหมิ่นกันนั้น เป็นมติของคนรุ่นหลังที่คิดเล็กคิดน้อย ผู้คิดลึกซึ้งจะไม่มองว่าใครด้อยใครเด่น แต่มองว่าเป็นลูกพระพุทธเจ้าเช่นกัน หากเลือกเส้นทางต่างกัน

4.มหายานพิสดารกว่า

ด้วยความที่เดินเส้นทางอันยาวไกลต้องช่วยเหลือสรรพสัตว์เหลือคณานับ และเกิดดับในภพภูมิต่างๆ มหายานจึงต้องถือหลัก “กุศโลบาย” (อุปายะ) เพื่อช่วยเหลือผู้อื่นตามสถานการณ์
อย่างชาญฉลาด บางครั้งอาจละเมิดศีล อาจละเมิดวินัยก็ต้องทำ เพราะพิจารณาแล้วว่าการละเมิดนั้นจะช่วยเหลือสัตว์ที่โง่งมให้พ้นห้วงทุกข์ แม้ตัวโพธิสัตว์จะต้องรับผลกรรมจากการละเมิดศีล/วินัยก็ยอมรับอย่างเต็มใจ เช่น โพธิสัตว์เห็นว่า ลูกผู้หนึ่งกำลังจะสังหารบิดรมารดา ถือเป็นการทำอนันตริยกรรม โพธิสัตว์เกิดความสงสารลูกผู้นั้น จึงพยายามช่วยเกลี้ยกล่อม แต่ช่วยเท่าไหร่ก็ไม่ยอม มีทางเดียวเท่านั้นคือจบชีวิตเขาเสีย เมื่อถึงขั้นแล้วก็ต้องตัดสินใจฆ่าเขาด้วยวิธีการที่ชาญฉลาดไม่ให้ผู้ถูกฆ่าเกิดความทุกข์จนต้องตกอบาย และยังช่วยบิดรมารดาคนผู้นั้นอีก ฝ่ายโพธิสัตว์ต้องตกนรกเพราะทำปาณาติบาตเพราะการกระทำนั้น ท่านก็ยอมรับด้วยความเต็มใจ

5.สาวกภูมิไม่ต้องห่วงโพธิสัตว์

โพธิสัตว์ต้องเกิดดับอีกมากมายหลายอสงไขยกัป รับผลกรรมนับไม่ถ้วน สาวกภูมิต้องบรรลุธรรมโดยไว ชำระกรรมชั่วให้หมดไปโดยเร็ว เป้าหมายที่ต่างกันนี้ ไม่เป็นเหตุให้สาวกภูมิต้องมาต่อว่าจริยาโพธิสัตว์ หรือโพธิสัตว์ดูแคลนสาวกภูมิ เพราะปณิธานต่างกัน เช่น คนผู้หนึ่งหลงในทะเลทราย คนหนึ่งรู้สึกขาดน้ำ คนหนึ่งรู้สึกขาดเกลือแร่ จะให้ทดแทนกันนั้นย่อมไม่ได้เพราะอาการที่เรียกร้องมันต่างกัน หากสาวกภูมิพบโพธิสัตว์ละเมิดศีลก็ให้ปลงใจว่า โพธิสัตว์มหายานนั้นต้องทุกข์อีกมาก เราจะรักษาศีลอย่างแข็งขันเพื่อตนเอง จะได้ไม่ต้องทุกข์อีกเพื่อใคร หากโพธิสัตว์ท่านเบื่อหน่ายว่าสัตว์โลกนี้ช่วยไปก็ป่วยการ ท่านก็อาจปลงใจจากโพธิญาณได้ แต่ส่วนใหญ่แล้วท่านยินดีที่จะรับวิบากเพื่อคนอื่น คือท่านวางใจได้แล้วว่าทุกข์เพื่อสุขผู้อื่น ทำให้ท่านเป็นสุขยิ่งกว่า

6.มหายานในไทยมีถมไป

นิกายที่แพร่หลายในประเทศจีน เกาหลี เวียดนาม ส่วนใหญ่มุ่งไปในทางมหายานถือศีลโพธิสัตว์ แต่มีฝ่ายหีนยานเผยแพร่เช่นกัน บางนิกายเน้นรู้ธรรมในชาตินี้เหมือนเถรวาทบ้านเรา และถือวินัยเหมือนทางเถรวาท เพียงแต่ตีความพระวินัยให้สอดคล้องกับหลักโพธิสัตว์มากขึ้น มีหลักคำสอนเหมือนเถรวาทแต่ชี้แจงอย่างพิสดารเพื่อให้โพธิสัตว์สั่งสมความรู้ในการปฏิบัติกิจอันหลากหลายต่อไป ในไทยเองเป็นเถรวาทไม่เน้นพิสดาร เน้นความตรงไปตรงมาเพราะถือหลักหีนยานคือสำเร็จคนเดียวไปก่อน แต่มีปูชนียบุคคลมากมายที่มีปณิธานมหายานประกาศตนเป็นโพธิสัตว์ แสวงหาพุทธภูมิ ทั้งๆ ที่นับถือเถรวาท จะเห็นว่ามหายาน-หีนยานไม่ใช่นิกาย แต่เป็นหลักหรือปณิธานที่ใครจะสมาทานก็ได้

อนึ่ง ในเมืองเรานี่เอง มักจะสอนในนิยมยานเล็กมากกว่า เวลามีผู้เผยแพร่ยานใหญ่ จึงเกิดความไม่เข้าใจ แนะนำไม่ถูกจริตกัน เกิดวาทะกันในทางคำสอน ทั้งๆ ที่มรรคเดียวกัน ผลเดียวกัน แต่อีกคนเดินไปทางตรง อีกคนเดินไปทางอ้อมเพื่อช่วยคนอื่น

คนเดินตรงเป็นห่วงพวกเดินอ้อม ก็เตือนว่าอย่าเสียเวลาเลย ลัดไปทางตรงดีกว่า แต่พวกเดินอ้อม ยังมีกรุณาจิตต่อสรรพสัตว์ ไม่อาจตัดใจ ก็เดินอ้อมไปเรื่อยๆ พวกเดินตรงเห็นว่า สอนแล้วไม่เชื่อเกิดฮึดฮัด จนอัตตาพองโต คิดว่าอีกฝ่ายนั้นโง่งม หารู้ไม่ว่าแต่ละคนมีความปรารถนาในทางธรรมต่างกัน หากมีความเฉลียวสักนิดจนพอจับทางได้ว่าฝ่ายนิยมยานใหญ่เขามีเจตจำนงมั่นคงไม่สนใจเดินทางตรงแบบยานน้อย ก็ควรจะรามือ แล้วอนุโมทนาจะดีกว่า ไม่ใช่เอาแต่ดันอัตตาขึ้นครอบธรรม