สหรัฐจะเอาอย่างไรกับเรา

โดย...พวงรัตน์ อัศวพิศิษฐ์

คำถามนี้ที่จริงแล้วเกิดขึ้นทุกปี เนื่องจากสหรัฐมีระบบตรวจสอบประเทศคู่ค้าในหลายๆ เรื่องที่สหรัฐเห็นว่าสำคัญ โดยทั่วไปที่เกี่ยวกับการค้านั้นจะมีที่เรียกว่าเป็น NTE ที่สหรัฐทำเหมือน Country Profile ของประเทศคู่ค้าที่สำคัญ และที่เฉพาะเจาะจงลงไปอีก ก็คือ รายงานเรื่องการคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญาของประเทศคู่ค้าที่สำคัญ เพื่อทบทวนทุกปีว่าประเทศคู่ค้าที่สำคัญใดทำการค้าที่ไม่เป็นธรรมกับสหรัฐ เพราะสหรัฐมองว่าตัวเองเป็นประเทศที่เปิดมาก เมื่อเทียบกับหลายๆ ประเทศทั้งในยุโรปและประเทศกำลังพัฒนาต่างๆ นอกจากนี้ยังเป็นตลาดใหญ่ ในเรื่องของทรัพย์สินทางปัญญาก็เช่นเดียวกัน สหรัฐเป็นเจ้าของทรัพย์สินทางปัญญาจำนวนมากมีมูลค่าสูงทั้งในรูปสิทธิบัตรและลิขสิทธิ์ จึงมองว่าจำเป็นต้องได้รับการคุ้มครองอย่างเป็นธรรม

กระบวนการดำเนินการของสหรัฐ ทั้งในเรื่องภาพรวมและเรื่องทรัพย์สินทางปัญญานั้นคล้ายคลึงกัน คือ เริ่มจากการให้ภาคเอกชนที่เกี่ยวข้องหรือได้รับผลกระทบทำเรื่องเสนอไปยังหน่วยงานที่รับผิดชอบของรัฐบาล โดยมีกำหนดเวลา ซึ่งเอกชนของสหรัฐทราบดีและให้ความร่วมมืออย่างดียิ่ง รวมถึงการเข้าพบ เข้าร่วมประชุมให้ข้อมูลที่เป็นลายลักษณ์อักษร ต่างกับเอกชนในประเทศกำลังพัฒนา รวมถึงไทยด้วย ที่มองเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องเสียเวลา ขาดข้อมูลที่จะใช้อ้างอิง ในส่วนของการเสนอปัญหาอุปสรรคการคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญานั้น เอกชนสหรัฐจะเสนอฝ่ายรัฐบาลด้วยว่าต้องการให้จัดประเทศคู่ค้าให้อยู่ในบัญชีประเภทไหน PWL หรือ WL ฯลฯ ซึ่งในส่วนของไทยนั้น ได้จัดทำรายงานส่งให้กับฝ่ายสหรัฐเช่นกันว่า ไทยได้ปฏิบัติอะไรบ้างที่เป็นการให้ความคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญา ซึ่งไม่ใช่การคุ้มครองให้เฉพาะของสหรัฐ แต่เป็นการคุ้มครองของคนไทยด้วยกันเอง และของประเทศอื่นๆ ด้วย รวมทั้งดำเนินการหารือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องของสหรัฐประกอบ

ในปี 2560 ก็เช่นกัน ในกรณีของทรัพย์สินทางปัญญา สหรัฐได้มีการรับฟังความคิดเห็นจากภาคเอกชนสหรัฐและรับรายงานจากประเทศไทย รวมทั้งได้มีการหารือไปแล้ว หน่วยงานรัฐบาลที่รับผิดชอบของสหรัฐกำลังอยู่ระหว่างการประมวลพิจารณา ซึ่งผลน่าจะปรากฏว่าไทยจะยังคงอยู่ในบัญชีประเภท PWL หรือ WL ในประมาณปลายเดือน เม.ย.ศกนี้ ซึ่งผู้เขียนได้เห็นบทความในหนังสือพิมพ์มีการระบุว่า สมาคมผู้วิจัยและผลิตภัณฑ์เภสัชสหรัฐ (PhRMA) และกลุ่มพันธมิตรต่อต้านการปลอมระหว่างประเทศ (IACC) รวมถึงองค์การอุตสาหกรรมเทคโนโลยีชีวภาพ (BIO) ได้เสนอให้คงไทยไว้ในบัญชีประเภท PWL ซึ่งองค์กรเหล่านี้เห็นว่าไทยยังให้ความคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญาของสหรัฐไม่เพียงพอ เช่น PhRMA เห็นว่าไทยยังมีคำขอจดทะเบียนสิทธิบัตรสะสมมาก (Backlog) ซึ่งเรื่องนี้คงไม่ต้องอธิบาย เนื่องจากมีข่าวการออกมาตรา 44 มาแก้ปัญหาแต่ถูกประท้วงเมื่อเร็วๆ นี้ ทำให้ยังชะงักงันกันอยู่ รัฐบาลคงต้องชั่งน้ำหนักดูว่าอะไรจะเป็นผลดีกับคนส่วนใหญ่ของประเทศมากที่สุดไม่ใช่เพื่อผลประโยชน์ของคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง นอกจากนี้ยังมีปัญหาเรื่องพระราชบัญญัติยาฯ ส่วน IACC ก็ยังคงเป็นเรื่องเดิมๆ คือ ปัญหาการบังคับใช้กฎหมาย และบทลงโทษที่ไม่มากพอจะยับยั้งการปลอม รวมถึงการจดทะเบียนเครื่องหมายการค้าที่ล่าช้า ส่วนในกรณีของ BIO น่าจะมีเรื่องเดียวและน่าจะพอแก้ไขกันได้ คือ ปัญหาความไม่สอดคล้องระหว่างกฎหมายไทยกับความตกลงระหว่างประเทศ

อย่างไรก็ตาม ส่วนที่ไม่ปรากฏในข่าวหรือบทความที่ผู้เขียนได้อ่าน คือ การที่ยังมีบางองค์กรที่เสนอให้ไทยขยับไปอยู่ในบัญชีประเภท WL เช่น MPA และ BSA ซึ่งเป็นบริษัทเกี่ยวกับภาพยนตร์และตัวแทนดูแลการละเมิด Software กรณีของ MPA นั้นค่อนข้างชัดเจน เพราะเขาต้องการให้ไทยออกกฎหมายป้องกันการแอบถ่ายในโรงภาพยนตร์ ส่วนการละเมิด Software น่าจะลดลงบ้างถึงแม้ BSA จะมีความกังวลใหม่ๆ เกิดขึ้น ซึ่งเกี่ยวกับข้อกฎหมายของไทยที่อยู่ระหว่างการพิจารณา

ที่ผ่านมา ส่วนใหญ่เมื่อไทยได้ออกกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญาตามที่สหรัฐต้องการ ไทยก็มักจะถูกปลดออกจากบัญชี PWL แต่ปัจจุบันดูจะมีเรื่องการเมืองและอื่นๆ ที่สหรัฐนำมาประกอบการพิจารณา เช่น สหรัฐเคยปลดประเทศในกลุ่มอาเซียนออกจาก PWL ทั้งที่เดินไปที่ไหนก็ยังเจอของปลอมอยู่ หรือแม้แต่ในสหรัฐเองที่ผู้เขียนเคยเจอขายอยู่แถวๆ หน้าทำเนียบขาว ไม่แน่ใจว่าปัจจุบันหมดไปหรือยัง เพราะไม่ได้ไปมานานแล้ว การที่สหรัฐจะปลดไทยออกจากบัญชี PWL หรือไม่ จึงไม่ได้ขึ้นกับปัจจัยที่มองเห็นกันตรงไปตรงมาเพียงอย่างเดียว

นอกจากนี้ ในรายงานประเทศ ยังมีอีกหลายเรื่องที่ถูกหยิบยกขึ้นมาเป็นปัญหา มาตรการกีดกันทางการค้าที่ไม่ใช่ภาษี ซึ่งผู้แทนสหรัฐที่ WTO ได้ยกขึ้นสอบถามผู้แทนไทยให้รายงานต่อ WTO แล้ว เช่น เรื่องการปิดสลากเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เป็นต้น ความไม่แน่นอนว่าสหรัฐจะเอาอย่างไรกับไทยจึงมีมากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อออก Federal Registration ให้หน่วยงานรัฐบาลสหรัฐทั้ง USTR กระทรวงพาณิชย์ เกษตร คลัง ฯลฯ หารือกัน และตั้งเป็นหัวข้อพิจารณาสำหรับประเทศคู่ค้าที่เกินดุลการค้ากับสหรัฐ เช่น การให้ประเมินสาเหตุของการขาดดุลการค้า เป็นต้น ความไม่แน่นอนจึงยิ่งเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะกับผู้นำสหรัฐคนปัจจุบัน ทำให้ไม่ทราบว่า จะว่ากันไปตามเนื้อผ้า หรือจะประเภทหมาป่ากับลูกแกะที่เดินท่องน้ำมาในนิทานอีสป ถ้าเป็นประการหลังคงลำบาก เพราะถึงแม้จะไม่ได้ทำอะไรผิดก็ต้องผิดจนได้

ประเทศไทยคงต้องหัดพึ่งพา WTO ในเรื่องกระบวนการฟ้องร้องและยุติข้อพิพาทกันให้มากกว่านี้ เรามันมวยรุ่นจิ๋วจะไปสู้อะไรกับยักษ์ใหญ่รุ่นเฮฟวีเวต คงต้องพยายามพึ่งพาคนกลางบ้าง