ว่าด้วยธรรมราชา

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

ช่วงที่ในหลวงรัชกาลที่ 9 เสด็จสวรรคตใหม่ๆ สื่อต่างประเทศมักอธิบายสถานะของพระองค์และพระมหากษัตริย์ไทยว่าเป็น “กึ่งเทพ” (Demi-god) ซึ่งก็แปลมาจากคำว่าสมมติเทพนั่นเอง ซึ่งฝรั่งชอบให้ภาพโลกตะวันออกที่ลี้ลับน่าค้นหา (Exotic) จึงมักอธิบายสถานะของในหลวงว่าเป็นเทพเจ้าเดินดินให้มันดูน่าสนใจ ยิ่งเห็นคนไทยถวายบังคม จัดพระราชพิธียิ่งใหญ่ยิ่งชี้นิ้วว่าเป็นสมมติเทวราชล้าหลังทั้งนั้น

คำว่า “สมมติเทพ” คนไทยเราเองเรียนกันมาตั้งแต่ชั้นมัธยมแต่ลืมไปแล้วว่า สมมติเทพนั้นมีจำเพาะในยุคศักดินา แม้แอบมองพระเจ้าแผ่นดินก็ยังไม่ได้ถึงขนาดถูกยิงจนตาบอดก็มี หลังเปลี่ยนแปลงการปกครองแล้วลัทธิสมมติเทพ หรือที่ฝรั่งเรียกว่า Devaraja cult เป็นแค่อดีต

ไม่ต้องอะไรหรอกครับ แค่ในรัชกาลที่ 6 ที่ 7 คนสยามหัวก้าวหน้าก็ไม่เห็นพระเจ้าแผ่นดินเป็นสมมติเทพอีก ในช่วง 2 รัชสมัยนี้มีการหมิ่นพระบรมเดชานุภาพอย่างโจ่งแจ้ง เช่น สื่อมวลชนวิพากษ์ในหลวงรัชกาลที่ 6 ว่าทรงอยุติธรรมและทรงฟุ่มเฟือย เป็นการโจมตีที่ดุเดือดแบบที่ยุคสมัยนี้จินตนาการไม่ออกเลยทีเดียว เพราะเป็นการด่าเจ้า ถล่มเจ้าแบบซึ่งๆ หน้า แต่นักวิพากษ์สังคมเหล่านี้ก็ยังอยู่ดี เพราะในหลวงทรงมีพระทัยยุติธรรมต่อเสียงวิจารณ์อย่างปัญญาชนที่จบเมืองนอกมา ทรงไม่มีอำนาจล้นฟ้า (เพราะต้องแบ่งกับขุนนางและเจ้านายอื่นๆ) และทรงไม่ใช่สมมติเทพที่แตะต้องไม่ได้

นับแต่รัชกาลที่ 6 ลงมาไม่มีในหลวงพระองค์ไหนเป็นเทวราชอีก ทั้งยังถูกวิจารณ์เสียๆ หายๆ เหมือนคนทั่วไปเกือบทุกพระองค์ โดยเฉพาะรัชกาลที่ 7 ทรงถูกฟ้องและขู่จะฟ้องร้องเสียด้วยซ้ำ หากทรงวางอุเบกขาไม่โต้ตอบทั้งๆ ที่หลายเรื่องเป็นความเท็จและเรื่องซุบซิบที่ใส่สีตีไข่ กระทั่งทุกวันนี้ก็ยังมีอยู่

เพราะคนไทยก็เหมือนฝรั่ง คือชอบเรื่องลี้ลับน่าค้นหา (Exotic) แต่คนไทยมีคุณสมบัติพิเศษอีกอย่างคือชอบเรื่องซุบซิบนินทา ยิ่งไม่จริงยิ่งน่าฟัง เรื่องจริงถูกเมินว่าไม่จริง และยิ่งให้ภาพว่าในหลวงเป็นสมมติเทพ เป็นผู้ยุ่งกับการเมืองเบื้องหลัง ยิ่งสนุกปาก

ความจริงแล้วพระเจ้าแผ่นดินทรงมีพระบารมีหรือพระราชอำนาจพิเศษ (Prerogative power) จะทรงใช้แทรกแซงการเมืองเพื่อความสงบเรียบร้อยบ้างก็ไม่แปลก ที่แปลกก็คือคนไม่รู้เรื่อง Prerogative power ก็อภิปรายกันไปต่างๆ นานา และแปลกที่พระราชอำนาจส่วนนี้ถูกลิดรอนไปมาก หากพิจารณาว่าในทางปฏิบัติไทยเราเป็นกึ่งรัฐจารีต

และในหลวงมิใช่สมมติเทพ ทรงเป็นธรรมราชา ใช้ธรรมะดูแลประชาชน ธรรมะข้อสำคัญคือ การอุทิศตนเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น แม้จะต้องลำบากเลือดตาแทบกระเด็น หรือถูกวิพากษ์วิจารณ์เสียๆ หายๆ ก็ยังมีเมตตากับคนผู้นั้น ราวกับพระองค์ทรงถือธรรมจริยาของพระโพธิสัตว์ ดังที่ทรงเคยปรารภกับพระราชพรหมยาน (วีระ ถาวโร) ว่าอาจจะต้องทรงเหน็ดเหนื่อยไปจนวาระสุดท้ายของพระชนม์ชีพ แม้จะทรงปรารถนาจะอยู่อย่างสงบบ้างแต่ “ที่ทำไปนี่ทำไปด้วยความเมตตา”

ในทางพุทธศาสนานั้น คุณสมบัติที่จะทำให้เป็นเทพยดาได้คือการมีหิริโอตตัปปะ (ปรากฏในเทวธรรมชาดก) ดังนั้นใครคิดจะเป็นสมมติเทพก็เพียงมีความละอายในการทำชั่ว ก็เป็นเทวดากับเขาได้ไม่ต้องผ่านการอภิเษกให้วุ่นวาย

แต่ธรรมราชาไม่ได้เป็นกันง่ายๆ เพราะต้องปฏิบัติบารมีอย่างอุกฤษณ์ มีพรหมวิหารชั้นสูง บ้างก็ประกาศพระองค์เป็นโพธิสัตว์ช่วยเหลือสรรพสัตว์ จะเรียกได้ว่าเป็นกึ่งพระกึ่งเจ้าก็ว่าได้ เพียงแต่การเป็นเจ้าฟ้าเจ้าแผ่นดินนั้นต้องปกครองคนร้อยแปดพันจำพวก พบกับอุปสรรคทางโลกเหลือคณานับ ยากที่จะปฏิบัติธรรมได้ จะใช้แต่ “พระคุณ” ไม่ได้

บางครั้งจึงต้องลดพระองค์มาใช้ “พระเดช” เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยของแผ่นดิน ทั้งๆ ที่ทรงจะวางอุเบกขาก็ได้