กองทุนหมู่บ้านปฏิรูป

โดย...สุวิทย์ คุณกิตติ

ผมได้รับการร้องเรียนจากประธานเครือข่ายกองทุนหมู่บ้าน รวมทั้งกรรมการกองทุนหมู่บ้านซึ่งมีประสบการณ์ในการบริหารจัดการกองทุนหมู่บ้านจนประสบความสำเร็จและมั่นคง ท่านเหล่านี้มีความเป็นห่วง และจากประสบการณ์เห็นว่าปัญหาที่กำลังเกิดขึ้นหากปล่อยไปก็จะทำให้กองทุนหมู่บ้านเกิดผลกระทบจนกระทั่งอ่อนแอและล่มสลายไปในที่สุด จึงได้เชิญผู้มีประสบการณ์และประธานเครือข่าย รวมทั้งกรรมการกองทุนหมู่บ้านที่รู้ปัญหามาประชุมร่วมกัน เพื่อปรึกษาหารือและเห็นพ้องต้องกันว่ากองทุนหมู่บ้านพร้อมที่จะร่วมมือในการสนับสนุนนโยบายของรัฐบาล แต่การดำเนินการที่ผ่านมามีปัญหาหลายเรื่อง

หลังจากได้มีการประชุมเพื่อทบทวนบทเรียนในช่วง 15 ปีที่ผ่านมา พบว่าไม่มีการประเมินตรวจสอบกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองมาหลายปี และการประเมินครั้งสุดท้ายเมื่อปี 2555 ประธานเครือข่ายกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองซึ่งผ่านการประเมินมาหลายครั้ง พบว่าการประเมินในครั้งหลังสุดเป็นการประเมินที่ไม่มีประสิทธิภาพ

ดังนั้น กระบวนการในการเพิ่มทุนและการอนุมัติโครงการประชารัฐให้กับกองทุนหมู่บ้านที่อ้างว่าได้ผ่านการประเมินมาแล้วนั้น ก็เป็นการใช้ข้อมูลเก่าซึ่งไม่ทันสมัย กองทุนหมู่บ้านที่ไม่ผ่านการประเมินแต่
อ้างว่าได้รับการฟื้นฟูแล้ว ไม่ได้หมายความว่ากองทุนเหล่านั้นจะมีความเข้มแข็งและสามารถบริหารจัดการโครงการตามนโยบายของรัฐบาลได้อย่างมีประสิทธิภาพ และไม่มีการทุจริตประพฤติมิชอบ เพราะกองทุนส่วนใหญ่ที่ไม่ผ่านการประเมิน ล้มเหลวและมีปัญหามักจะเกิดจากการทุจริตประพฤติมิชอบ

การประเมินจึงมีความสำคัญในการพัฒนาและสร้างความเข้มแข็งอย่างยั่งยืนให้กับกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมือง เพราะจะเป็นตัวชี้วัดถึงความสำเร็จ ข้อบกพร่อง ความล้มเหลวและปัญหาต่างๆ ของกองทุนหมู่บ้าน ซึ่งจะต้องมีการประเมินติดตามอย่างสม่ำเสมอเพื่อจะได้แก้ไขปัญหาได้อย่างทันท่วงที ไม่ปล่อยให้กลายเป็นปัญหาเรื้อรังเหมือนอย่างที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน

การพัฒนากองทุนหมู่บ้านเพื่อยกฐานะเป็นสถาบันการเงินชุมชน ก็ยังไม่เป็นไปตามเป้าหมายที่วางไว้ และการฝึกอบรมที่ผ่านมาได้ใช้นักวิชาการจากมหาวิทยาลัย ซึ่งทางเครือข่ายได้แจ้งว่านักวิชาการที่มาให้การฝึกอบรมนั้นไม่มีประสบการณ์ ความรู้ความเข้าใจในหลักการ ปรัชญา อุดมการณ์ ที่มาและกลไกของกองทุนหมู่บ้าน ทำให้ไม่สามารถนำไปใช้ในการพัฒนากองทุนหมู่บ้านให้เป็นสถาบันการเงินชุมชนได้ ซึ่งปกติที่ผ่านมาการฝึกอบรมเพื่อการยกฐานะกองทุนหมู่บ้านให้เป็นสถาบันการเงินชุมชนนั้น สำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติจะดำเนินการร่วมกันกับธนาคารออมสิน ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร หรือธนาคารกรุงไทย โดยอาศัยเครือข่ายกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองที่ได้รับการยกฐานะเป็นสถาบันการเงินชุมชนแล้วมาเป็นวิทยากรในการฝึกอบรม โดยสำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติจะไม่ผูกขาดและใช้เงินเป็นจำนวนมากจ้างนักวิชาการเข้ามาทำการฝึกอบรมแต่เพียงหน่วยงานเดียวเหมือนเช่นปัจจุบัน

การจัดตั้งสถาบันการเรียนรู้กองทุนหมู่บ้าน ซึ่งสำนักงานกองทุนหมู่บ้านหรือชุมชนเมืองแห่งชาติได้กำหนดให้เป็นโครงการเฉลิมพระเกียรติ จนปัจจุบันก็ยังไม่สามารถดำเนินการให้เป็นไปตามเป้าหมาย และยังไม่มีการจัดสรรเงินงบประมาณตามแผนงานให้กับกองทุนหมู่บ้านหรือสถาบันการเงินชุมชนที่ได้มีการจัดตั้งสถาบันการเรียนรู้กองทุนหมู่บ้านตามที่ได้รับมอบหมายไปแล้ว จึงเกิดข้อสงสัยจากเครือข่ายกองทุนหมู่บ้านว่างบประมาณตามแผนงานที่ได้ตั้งไว้ได้มีการเปลี่ยนแปลงไปใช้ในโครงการไหนอย่างไร อยู่ในแผนงานที่รับอนุมัติงบประมาณหรือไม่

เนื่องจากกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองมีจำนวนเกือบ 8 หมื่นแห่งทั่วประเทศ หากจะใช้เจ้าหน้าที่ก็ต้องมีเป็นจำนวนมาก แต่เพื่อให้เป็นไปตามเจตนารมณ์ของการจัดตั้งกองทุนหมู่บ้านที่ให้สำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติ กรมการพัฒนาชุมชน เป็นเพียงหน่วยงานที่ให้การสนับสนุนและส่งเสริมการพัฒนากองทุนหมู่บ้านให้มีความมั่นคงและยั่งยืน ไม่ได้เป็นหน่วยงานบังคับบัญชา เพราะต้องการให้กองทุนหมู่บ้านเกิดขึ้นจากกระบวนการการมีส่วนร่วมของประชาชน โดยการกระจายอำนาจให้กับประชาชน ดังนั้นสำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติ จึงเป็นสำนักงานขนาดเล็กและมีพนักงานจำนวนไม่มาก เพราะเน้นกระบวนการการมีส่วนร่วมของประชาชน จึงต้องใช้เครือข่ายกองทุนหมู่บ้าน ซึ่งเป็นหน้าที่ของสำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติจะต้องให้การสนับสนุนในการพัฒนาเครือข่ายทุกระดับให้มีความเข้มแข็ง แต่ที่ผ่านมาได้พบว่านอกจากไม่ส่งเสริมและพัฒนาให้เครือข่ายมีความเข้มแข็งตามแผนยุทธศาสตร์ กฎหมายและระเบียบกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติว่าด้วยเครือข่ายกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแล้ว การบริหารจัดการก็ยังสวนทางกับเจตนารมณ์ของกองทุนหมู่บ้านจนทำให้เครือข่ายเกิดปัญหาตามมา

เนื่องจากไม่มีการประเมินและติดตามการบริหารจัดการของกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองมาเป็นระยะเวลายาวนาน จึงทำให้เกิดปัญหาการเลียนแบบ เมื่อกองทุนอื่นมีปัญหามีการทุจริตประพฤติมิชอบแต่ไม่มีการประเมินและตรวจสอบ ไม่มีการดำเนินการเรียกเงินคืนและดำเนินคดีอาญากับผู้กระทำความผิด กองทุนอื่นก็เอาแบบอย่างบ้างทำให้เกิดผลกระทบเป็นลูกโซ่

เครือข่ายคนรักกองทุนหมู่บ้านจึงได้จัดทำกรอบข้อเสนอเพื่อให้มีการปฏิรูปกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมือง รวมทั้งเรียกร้องให้รัฐบาลต้องปฏิรูปสำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติด้วย โดยใช้กระบวนการการมีส่วนร่วมและการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ของเครือข่ายกองทุนหมู่บ้านเหมือนกับแนวทางในการดำเนินการจัดตั้งกองทุนหมู่บ้านในครั้งแรก

นี่คือเหตุผล ทำไมถึงเรียกว่า “กองทุนหมู่บ้านปฏิรูป” ไม่ใช่ “ปฏิรูปกองทุนหมู่บ้าน” เพราะวันนี้สมาชิกและเครือข่ายกองทุนหมู่บ้านเห็นว่าถึงเวลาจะต้องมีการปฏิรูปอย่างจริงจัง เพราะเห็นว่ากองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองเริ่มมีปัญหามากขึ้น จนถึงจุดที่อาจจะล้มละลายได้ แต่สำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติไม่ได้มีการดำเนินการปรับปรุงแก้ไขปัญหา เพื่อการพัฒนากองทุนให้มั่นคงและยั่งยืนแต่อย่างใด จึงได้เสียสละเสียค่าใช้จ่ายส่วนตัวในการเดินทางและจัดประชุมร่วมกัน โดยไม่ได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติ และยังเรียกร้องให้มีการตรวจสอบและประเมินกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมือง และสำนักงานกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติอีกด้วย

กองทุนหมู่บ้านกล้าหาญที่จะลุกขึ้นมาปฏิรูปกันเอง แล้วรัฐบาลจะสนับสนุนหรือไม่?