บทเรียนจากต้าถง

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

กรณีรื้อชุมชนป้อมมหากาฬทำให้ผมนึก “การรื้อสร้าง” เมืองต้าถง มณฑลซานซี ประเทศจีน ถึงไม่เหมือนเสียทีเดียวแต่มีแง่คิดคล้ายๆ กัน

ต้าถงมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์เพราะเคยเป็นเมืองหลวงของอาณาจักรเป่ยเว่ย สมัยราชวงศ์จินเป็นราชธานีตะวันตก สมัยหมิงเป็นเมืองอ๋องชั้นผู้ใหญ่มาปกครอง เมืองนี้จึงมีกำแพงป้อมค่ายใหญ่โตมาแต่โบราณ เคยมีวังอ๋องอันใหญ่โตมโหฬาร เทียบได้กับวังกู้กงขนาดย่อส่วน

ต้าถงยังมีความสำคัญทางศิลปวัฒนธรรม ในเขตกำแพงเมืองมีวัดโบราณสมัยราชวงศ์เหลียว คือวัดซ่านหัว กับวัดฮวาเยี่ยน ถือเป็นเพชรน้ำเอกด้านสถาปัตยกรรมจีน ในวัดมีพุทธประติมากรรมล้ำค่า นอกเมืองมีถ้ำพระหยุนกังอันยิ่งใหญ่ เรียกว่าทั้งแผ่นดินเทียบต้าถงเมืองเดียวยังไม่ได้ เพราะโบราณสถานเก่าแก่อยู่ครบบริบูรณ์กว่าที่ไหนๆ

แต่แล้วเมื่อเข้าสู่ยุคใหม่ต้าถงกลายเป็นเมืองผลิตถ่านหิน ทั้งเมืองเต็มไปด้วยฝุ่นถ่านหินมลพิษเลวร้ายที่สุดแห่งหนึ่งของจีน บ้านเรือนปลูกล้ำที่โบราณสถาน กำแพงเมืองถูกทำลายเหลือกะร่อง
กะแร่ง อย่าว่าแต่แวะมาเยือนเลย จะอยู่ก็ยังลำบาก ทั้งๆ ที่สิ่งสวยงามก็มีมากมาย ในสายตาคนจีนทั่วไป ต้าถงไม่มีอะไรดีแม้แต่น้อย ยกเว้นถ่านหิน ส่วนบ้านโบราณก็ทรุดโทรมดูเหมือนสลัมจากศตวรรษก่อน

ผมเคยเปรยว่าอยากไปเที่ยวต้าถงยังโดนเบรกว่าจะไปเที่ยวเหมืองถ่านหินหรือไง

จนกระทั่งเมื่อสัก 7-8 ปีก่อนต้าถงได้พ่อเมืองคนใหม่ชื่อ “เกิ่งเยี่ยนปัว” ผู้ว่าคนนี้มีไอเดียบรรเจิดกว่าใคร แทนที่จะนั่งกินฝุ่นถ่านหินรอเลื่อนขั้นย้ายไปเมืองใหญ่เหมือนผู้ว่าคนที่แล้วๆ มา เกิ่งเยี่ยนปัวทุ่มงบพันล้านสั่งปรับโฉมทั้งเมืองโดยเฉพาะในเขตเมืองเก่า ซึ่งแออัดและไร้ระเบียบ จัดการสร้างกำแพงเมืองโบราณขึ้นมาใหม่ซึ่งไม่รู้ว่าเหมือนของเดิมหรือเปล่า แต่ดูเผินๆ ก็พอไปวัดไปวาได้ จากนั้นจัดการ “เชิญ” ประชาชนออกไปจากเมืองเก่า เพื่อจะทุบชุมชนดั้งเดิม แล้วสร้างบ้านเก่าขึ้นมาใหม่

นโยบายนี้ชาวบ้านส่วนใหญ่ชอบเพราะบ้านเก่าในชุมชนเดิมโทรมเต็มที เมื่อได้ที่อยู่ใหม่เป็นคอนโดกว้างขวางก็ดีใจ อีกทั้ง เกิ่งเยี่ยนปัว เป็นคนเอาการเอางาน ลงพื้นที่ด้วยตัวเอง ไม่ใช่โยนนโยบายให้ลูกน้องแล้วนั่งกระดิกเท้าในห้องแอร์ เจ้าหน้าที่คนไหนสนองนโยบายช้า ก็เตรียมหางานใหม่ได้เลย ประชาชนจึงรักเขามาก ยกย่องให้เป็นผู้ว่าแห่งศตวรรษ เพราะนอกจากจะหาบ้านใหม่ให้แล้ว ยังจะช่วยชุบชีวิตเมืองเก่า (จนใหม่เอี่ยม) ให้เป็นแหล่งเงินแหล่งทองต่อไป

ต้องเข้าใจครับว่าช่วงไม่กี่ปีมานี้จีนฮิตเมืองเก่าหมู่บ้านโบราณกันเหลือเกิน ที่ไหนยังรักษาชุมชนเก่าแก่ไว้ก็เหมือนได้มรดกจากเจ้าคุณปู่เพราะทัวร์จะไปลงอย่างแน่แท้ ที่ไหนเคยมีแต่ทำลายไปแล้วก็ยังตีเนียนสร้างขึ้นมาใหม่ ถึงจะเฟคก็ยอมเพราะกระแสกำลังขึ้น-ต้าถงก็เช่นกัน สร้างวังอ๋องขึ้นมาใหม่ ขยายวัดหัวเหยียนจนโอ่อ่า สร้างวัดที่ถูกรื้อทิ้งไปขึ้นมาใหม่ สร้างย่านการค้าโบราณขึ้นมาแทนที่ชุมชนหูถ้ง และอีกมากมาย

อันที่จริงชุมชนแออัดที่ถูกรื้อยังมีบ้านโบราณและชุมชนเก่าแก่อยู่ด้วย เพียงแต่สภาพย่ำแย่และบดบังทัศนวิสัยของโบราณสถานที่สำคัญกว่า จึงต้องถูกรื้อทิ้งไปโดยปริยาย ยังไม่นับพวกอาคารสูงทั้งในและนอกรัศมีกำแพงเมืองถูกระเบิดทิ้งหมด ประชาชนกว่าครึ่งล้านถูกย้ายจากชุมชนไปที่ใหม่ แต่ส่วนใหญ่เชียร์นโยบายนี้

คนที่ไม่สบอารมณ์คือพวกนักวิชาการที่บอกว่านโยบายชุบชีวิตต้าถงเป็นของจอมปลอม ทำลายชุมชนและบิดเบือนหลักฐานประวัติศาสตร์ ชุมชนเก่าที่สร้างใหม่ก็ขาดจิตวิญญาณ แต่ชาวบ้านชอบครับเพราะเมืองขายได้