ดาวอังคารใกล้โลก

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ดาวพุธ ดาวศุกร์ ดาวอังคาร ดาวพฤหัสบดี และดาวเสาร์ เป็นดาวเคราะห์ 5 ดวง ที่เราสามารถเห็นด้วยตาเปล่าได้ง่าย ดาวยูเรนัสมีความสว่างที่พอจะเห็นได้จางๆ ด้วยตาเปล่าก็จริง แต่การระบุตำแหน่งของดาวทำได้ยากกว่า เพราะมีดาวฤกษ์ที่สว่างใกล้เคียงและสว่างกว่าอยู่อีกเป็นจำนวนมาก

ดาวพุธเพิ่งจะโคจรผ่านหน้าดวงอาทิตย์เมื่อวันที่ 9 พ.ค. 2559 ดาวศุกร์ก็กำลังเคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์ โดยจะอ้อมไปผ่านด้านหลังดวงอาทิตย์ในวันที่ 7 มิ.ย. 2559 ช่วงเวลานี้จึงมีดาวเคราะห์สว่างเพียง 3 ดวง ที่ปรากฏบนท้องฟ้าให้สังเกตได้ง่ายตั้งแต่เวลาหัวค่ำ ประกอบด้วยดาวพฤหัสบดีในกลุ่มดาวสิงโต ดาวอังคารในกลุ่มดาวแมงป่อง และดาวเสาร์ในกลุ่มดาวคนแบกงู

โดยส่วนใหญ่เราจะพบว่าดาวพฤหัสบดีสว่างกว่าดาวอังคารหลายเท่า ดาวเสาร์ก็มักสว่างกว่าดาวอังคาร แต่ในช่วงเวลานี้ดาวอังคารกำลังสว่างพอๆ กับดาวพฤหัสบดี ส่องแสงเป็นประกายสีส้มอมชมพู มองเห็นเป็นดาวเด่นอยู่บนท้องฟ้าทิศตะวันออกในเวลาหัวค่ำ เคลื่อนไปอยู่สูงบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ในเวลาเที่ยงคืน และคล้อยต่ำลงไปอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตกในเวลาเช้ามืด กลางเดือน พ.ค.ถึงกลางเดือน มิ.ย. 2559 เป็นช่วงที่สังเกตดาวอังคารได้ดีที่สุด เพราะดาวอังคารอยู่ในช่วงที่มีตำแหน่งตรงข้ามกับดวงอาทิตย์และใกล้โลกที่สุด

เราไม่ค่อยเห็นดาวอังคารมีความสว่างมากเช่นนี้ เนื่องจากดาวอังคารใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่ห่างจากโลก ดาวอังคารจะอยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์และใกล้โลกที่สุดเฉลี่ยทุกๆ 2 ปี 2 เดือน แต่ไม่ใช่ทุกครั้งที่เราจะเห็นดาวอังคารสว่างพอๆ กับดาวพฤหัสบดีอย่างในขณะนี้ วงโคจรที่มีความรีค่อนข้างสูง ทำให้ช่วงที่ดาวอังคารเข้าใกล้โลกที่สุดแต่ละครั้งมีระยะห่างจากโลกไม่เท่ากัน

ดาวอังคารใกล้โลกที่สุดเมื่อวันที่ 27 ส.ค. 2546 ด้วยระยะห่าง 55.8 ล้านกิโลเมตร (การคำนวณอย่างละเอียดพบว่าเป็นช่วงที่ใกล้โลกที่สุดในรอบเกือบ 6 หมื่นปี) จากนั้นใกล้โลกที่สุดครั้งถัดไปในวันที่ 30 ต.ค. 2548 (69.4 ล้านกิโลเมตร) วันที่ 19 ธ.ค. 2550 (88.2 ล้านกิโลเมตร) วันที่ 28 ม.ค. 2553 (99.3 ล้านกิโลเมตร) วันที่ 6 มี.ค. 2555 (100.8 ล้านกิโลเมตร) และวันที่ 14 เม.ย. 2557 (92.4 ล้านกิโลเมตร)

ดาวอังคารใกล้โลกที่สุดในปีนี้จะเกิดขึ้นในวันที่ 31 พ.ค. 2559 ด้วยระยะห่าง 75.3 ล้านกิโลเมตร แม้ว่าดาวอังคารจะใกล้โลกที่สุดในวันดังกล่าว แต่เราก็ไม่จำเป็นต้องรอให้ถึงวันนั้นเพียงวันเดียวเพื่อสังเกตดาวอังคาร เพราะขนาดปรากฏที่เห็นในกล้องโทรทรรศน์กำลังขยายสูง ก็ไม่ได้แตกต่างกันมากนักตลอดระยะเวลาราว 1-2 สัปดาห์ก่อนและหลังวันใกล้โลกที่สุด

เป็นที่น่าสังเกตว่าปีนี้ดาวอังคารอยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์ในวันที่ 22 พ.ค. 2559 ก่อนจะถึงวันที่ใกล้โลกที่สุด 9 วัน สาเหตุที่ทำให้สองวันนี้ไม่ตรงกันเพราะวงโคจรของโลกและดาวอังคารที่เป็นวงรี (หากวงโคจรของโลกและดาวอังคารเป็นวงกลม วันทั้งสองจะตรงกัน) ช่วงที่อยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์เป็นช่วงที่ดาวอังคารสว่างที่สุด เพราะแสงอาทิตย์สะท้อนพื้นผิวดาวอังคารกลับมาที่โลกในแนวตรงนักดาราศาสตร์บอกความสว่างของวัตถุท้องฟ้าด้วยโชติมาตรหรืออันดับความสว่าง ค่านี้ยิ่งน้อยยิ่งสว่าง วันที่ 22 พ.ค.ดาวพฤหัสบดีสว่างที่โชติมาตร -2.1 ดาวอังคารสว่างพอๆ กันที่โชติมาตร -2.1 ดาวเสาร์ซึ่งอยู่ใกล้ดาวอังคารสว่างที่โชติมาตร +0.1

วันที่ 15 พ.ค. 2559 ดาวอังคารมีโชติมาตร -1.9 จากนั้นวันที่ 22 พ.ค. สว่างที่สุดด้วยโชติมาตร -2.1 วันที่ 31 พ.ค. ความสว่างลดลงไปที่โชติมาตร -2.0 ช่วงที่อยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์จึงสว่างกว่าช่วงที่ใกล้โลกที่สุดเล็กน้อย

ในโอกาสที่ดาวอังคารใกล้โลกในปีนี้ สมาคมดาราศาสตร์ไทยแจ้งว่าจะจัดกิจกรรมดูดาวอังคารในคืนวันอาทิตย์ที่ 22 พ.ค. 2559 ณ บริเวณข้างสนามฟุตซอล ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษา (ถัดจากท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ) นอกจากดูดาวอังคารซึ่งใกล้โลกที่สุดนับตั้งแต่ปี 2548 แล้ว ยังสามารถสังเกตดาวพฤหัสบดี ดาวบริวารของดาวพฤหัสบดี ดาวเสาร์ และดวงจันทร์ผ่านกล้องโทรทรรศน์ กิจกรรมนี้เปิดให้ทุกคนเข้าร่วมได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย เริ่มตั้งแต่เวลา 18.00 น. สิ้นสุดในเวลา 21.00 น.

หากพลาดชมดาวอังคารใกล้โลกในปีนี้ ต้องรอไปอีก 2 ปี ซึ่งดาวอังคารจะใกล้โลกที่สุดในวันที่ 31 ก.ค. 2561 ด้วยระยะห่าง 57.6 ล้านกิโลเมตร ทำให้ดาวอังคารมีขนาดปรากฏในกล้องโทรทรรศน์ใหญ่กว่าในปีนี้ได้ถึงราวร้อยละ 30 สว่างที่โชติมาตร -2.8 ซึ่งสว่างกว่าปีนี้และสว่างกว่าดาวพฤหัสบดีเสียอีก

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (15-22 พ.ค.)

ดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวสิงโต เริ่มเห็นในเวลาพลบค่ำขณะอยู่สูงเหนือศีรษะ หลังจากนั้นเคลื่อนต่ำลงเรื่อยๆ จนตกลับขอบฟ้าในเวลาประมาณตี 1 ครึ่ง

ดาวอังคารอยู่บริเวณส่วนหัวของกลุ่มดาวแมงป่อง ดาวอังคารจะอยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์ในวันที่ 22 พ.ค.ช่วงนี้ดาวอังคารจึงขึ้นในเวลาใกล้เคียงหรือหลังจากดวงอาทิตย์ตกไม่นาน เมื่อท้องฟ้ามืดลง ดาวอังคารจะปรากฏเหนือขอบฟ้าทิศตะวันออก เยื้องไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ และอยู่บนท้องฟ้าไปจนถึงเช้ามืด ดาวอังคารเข้าใกล้มากขึ้นทุกขณะ ทำให้มีความสว่างเพิ่มขึ้น และมีขนาดใหญ่ขึ้นเมื่อสังเกตผ่านกล้องโทรทรรศน์กำลังขยายสูง

ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวคนแบกงู ห่างไปทางทิศตะวันออกของดาวอังคารประมาณ 12 องศา ดาวเสาร์มีขนาดใหญ่กว่าดาวอังคาร แต่อยู่ไกลจากดวงอาทิตย์และขณะนี้อยู่ห่างโลกมากกว่าระยะห่างของดาวอังคารราว 17-18 เท่า ทำให้มีความสว่างน้อยกว่าดาวอังคาร

สัปดาห์นี้เป็นครึ่งหลังของข้างขึ้น ดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาหัวค่ำของทุกวัน ค่ำวันที่ 15 พ.ค. ดวงจันทร์สว่างมากกว่าครึ่งดวงเล็กน้อยอยู่ใกล้ดาวพฤหัสบดีที่ระยะ 3 องศา คืนวันที่ 18 พ.ค. ดวงจันทร์เคลื่อนไปผ่านใกล้ดาวรวงข้าวในกลุ่มดาวหญิงสาวที่ระยะ 5 องศา ส่วนสว่างของดวงจันทร์เพิ่มขึ้นทุกวันจนกระทั่งสว่างเต็มดวงในวันที่ 22 พ.ค.ใกล้เคียงกับช่วงที่ดาวอังคารอยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์ ทำให้มองเห็นดวงจันทร์เต็มดวงอยู่ใกล้ดาวอังคารทั้งในหัวค่ำวันที่ 21 พ.ค. และเช้ามืดวันที่ 22 พ.ค. โดยใกล้กันที่สุดในเช้ามืดวันที่ 22 พ.ค.ที่ระยะห่าง 6 องศา