วิบากกรรมชาวเลย ไทยผันน้ำชำเราแม่โขง?

โดย...ธนวัฒน์ เพ็ชรหล่อเหลียน

“เพื่อนต้องช่วยเพื่อนในเวลาที่ต้องการ” คือถ้อยแถลงของ ลู่กัง โฆษกกระทรวงการต่างประเทศจีน เมื่อวันที่ 15 มี.ค.ที่ผ่านมา ภายหลังประเทศเวียดนามร้องขอให้ปล่อยน้ำจากเขื่อนเพื่อแก้ปัญหาภัยแล้ง

ก่อนหน้านั้นเพียง 1 วัน สถานเอกอัครราชทูตสาธารณรัฐประชาชนจีน ได้ทำหนังสือแจ้งรัฐบาลไทยว่าจะปล่อยน้ำจากเขื่อนในปริมาตร 2,000 ลูกบาศก์เมตร (ลบ.ม.)/วินาที เพื่อบรรเทาสถานการณ์ภัยแล้ง

รัฐบาลจีนยืนยันว่า เขื่อนบนลำน้ำล้านช้าง (แม่น้ำโขง) ช่วยให้จีนมีศักยภาพในการบริหารจัดการน้ำ สามารถปล่อยน้ำได้มากขึ้นถึง 70% ในช่วงฤดูแล้ง

“เขื่อนจีนมีประโยชน์กับประเทศในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง” อู๋จื้ออู่ อัครราชทูตที่ปรึกษา สถานเอกอัครราชทูตสาธารณรัฐประชาชนจีน ประจำประเทศไทย กล่าวสรุป

ท่วงทำนองทางการทูตข้างต้นนี้ มีขึ้นก่อนการประชุมผู้นำ 6 ประเทศ (จีน เมียนมา ลาว ไทย กัมพูชา และเวียดนาม) เพื่อจัดทำกรอบความร่วมมือแม่น้ำโขง-ล้านช้าง เพียง 1 สัปดาห์

วาระซ่อนเร้นจึงไม่น่าเป็นอื่น

เมื่อพิจารณาข้อมูลจาก สถานีอุทกวิทยาเชียงแสน กรมทรัพยากรน้ำย้อนหลัง 3 ปี (2557-2559) ยิ่งพบหลักฐานว่า ระหว่างเดือน ก.พ.-มี.ค. จีนปล่อยน้ำในปริมาตร 2,000 ลบ.ม. มาโดยตลอด

มนตรี จันทวงศ์ ผู้ประสานงานฝ่ายรณรงค์ โครงการฟื้นฟูนิเวศในภูมิภาคแม่น้ำโขง (TERRA) บอกว่า สาเหตุที่จีนต้องปล่อยน้ำในฤดูแล้งเนื่องจากแม่น้ำแห้งขอด เรือสินค้าขนาดใหญ่ไม่สามารถล่องมายัง อ.เชียงแสน จ.เชียงราย ได้

นั่นจึงไม่มีอะไรมากไปกว่าผลประโยชน์ที่เกิดขึ้น

ทุกวันนี้จีนมีอำนาจเบ็ดเสร็จเหนือแม่น้ำโขง เพราะนอกจากจะเป็นประเทศต้นน้ำแล้ว ยังเป็นเจ้าของเขื่อนที่กั้นขวางสายน้ำอีก 6 แห่ง

ข้อมูลจาก International Rivers ระบุว่า มีอย่างน้อย 14 เขื่อน ที่อยู่ในแผนการก่อสร้างของจีน

มหานทีซึ่งหล่อเลี้ยงผู้คนกว่า 100 ล้านชีวิต กำลังถูกลดทอนให้กลายเป็นเพียง “คลองส่งน้ำ” ความยาวร่วม 5,000 กิโลเมตร ที่บริหารจัดการโดยมนุษย์

ผลพวงจากการดัดแปลงธรรมชาตินำมาสู่ความวิปริตของสายน้ำ ปัจจุบันชาวบ้าน 8 จังหวัดริมแม่น้ำโขง ต้องเผชิญกับระดับน้ำที่แปรปรวน ขึ้น-ลงไม่เป็นฤดูกาล หรือแม้แต่พันธุ์ปลาก็สุ่มเสี่ยงจะสูญสิ้น

จนถึงขณะนี้ แม่น้ำโขงในเขตประเทศไทยกำลังอยู่ในอาการตรีทูต เพราะนอกจากจีนในอาณาเขตลาวยังมีการก่อสร้างเขื่อนอีก 2 แห่ง

ประกอบด้วย “เขื่อนไซยะบุรี” ซึ่งดำเนินการไปแล้วร่วมๆ 60% และ “เขื่อนปากแบง” ที่อยู่ระหว่างเตรียมการก่อสร้าง

ทั้งสองเขื่อนนี้ตั้งขวางแม่น้ำโขงอยู่เหนือ จ.เลย หากทั้งคู่สร้างเสร็จและเริ่มกักเก็บน้ำ แม่น้ำโขงบริเวณ จ.เลย ลงมา จะยิ่งแห้งขอดในระดับที่ยากจะประเมินความเสียหาย

อย่างไรก็ตาม บาปกรรมจากการชำเราแม่น้ำโขง หากโยนให้จีนหรือลาวแบกรับแต่เพียงผู้เดียวก็คงไม่ถูกนัก นั่นเพราะประเทศไทยเองก็มีส่วนกระทำย่ำยีสายน้ำสายนี้อยู่ไม่น้อย

หนึ่งในนั้นคือโครงการผันน้ำ “โขง-เลย-ชี-มูล” พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ประธานคณะกรรมการทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (กนช.) ได้รื้อฟื้นโครงการที่ศึกษาความเป็นไปได้แล้วเสร็จตั้งแต่ปี 2535 ขึ้นมาใหม่ โดยเตรียมทุ่มงบ 2.689 ล้านล้านบาท ปรับปรุงแม่น้ำเลย ขุดคลองชักน้ำ เจาะอุโมงค์์ 24 แถว รวมทั้งขุดคลองชลประทานทั้งสายหลักและสายย่อย เพื่อกระจายน้ำไปสู่ลุ่มน้ำชีและมูล

พร้อมทั้งให้ กรมชลประทาน พิจารณาดำเนินการศึกษาความเหมาะสมและสำรวจออกแบบโครงการ “ประตูระบายน้ำศรีสองรัก” จ.เลย เป็นการเร่งด่วน

วางเป้าหมายเพิ่มพื้นที่ชลประทาน 4.98 ล้านไร่ กำหนดแผนพัฒนาโครงการเป็น 3 ระยะ รวมเวลา 42 ปี ปัจจุบันอยู่ระหว่างเตรียมดำเนินการแผนระยะที่ 3 (พ.ศ. 2560-2576) เพื่อเพิ่มปริมาณน้ำด้วยการสูบน้ำจากแม่น้ำโขงที่ อ.เชียงคาน จ.เลย ลงสู่ลุ่มน้ำชีและลุ่มน้ำมูลตอนบน ครอบคลุมพื้นที่ 0.96 ล้านไร่

สำหรับ ประตูระบายน้ำศรีสองรัก จะตั้งอยู่บริเวณจุดเชื่อมต่อของแม่น้ำเลย-แม่น้ำโขง ในบ้านคกมาด ต.เชียงคาน อ.เชียงคาน

“ไม่แน่ใจว่าเป็นโครงการเดียวกันไหม” วชิรา นันทพรหม กลุ่มประมงพื้นบ้านเชียงคาน ยอมรับตามตรง นั่นเพราะที่ผ่านมาหน่วยงานรัฐไม่เคยชี้แจงข้อมูลใดๆ ให้ชาวบ้านทราบ

ข้อมูลจาก สำนักงานก่อสร้างชลประทานขนาดใหญ่ที่ 12 ระบุว่า โครงการประตูระบายน้ำศรีสองรักจะช่วยบรรเทาปัญหาภัยแล้งและอุทกภัย และจะช่วยเพิ่มพื้นที่ชลประทานในฤดูฝนถึง 7.25 หมื่นไร่ ในฤดูแล้ง 1.81 หมื่นไร่

ผลการศึกษาเบื้องต้นอ้างว่า จะมีชาวบ้าน 44 หมู่บ้าน 9,287 ครัวเรือน ใน 7 ตำบล ของ อ.เชียงคาน เกษตรกรจะมีรายได้สุทธิจากผลผลิตที่เพิ่มขึ้นเฉลี่ยไร่ละ 4,600 บาท

แตกต่างโดยสิ้นเชิงกับข้อมูลของ ชาญณรงค์ วงศ์ลา กลุ่มเกษตรและประมงพื้นบ้านเชียงคาน ที่ระบุว่า ชาวบ้าน จ.เลย จะไม่ได้รับประโยชน์จากประตูระบายน้ำ เพราะนอกจากทุกวันนี้พืชที่ปลูกก็ใช้น้ำน้อยอยู่แล้ว ชาวบ้านยังสามารถจับปลาตามลำน้ำสาขาและในแม่น้ำโขงได้

ทว่า หากมีการก่อสร้างประตูระบายน้ำที่บริเวณใกล้เคียงกับปากน้ำเลย ปลาก็จะไม่เข้ามาวางไข่ กระแสน้ำก็จะเปลี่ยน วิถีชีวิตของเกษตรกรและชาวประมง จ.เลย ก็จะถูกทำลาย

มากไปกว่านั้นก็คือ จะมีหลายชุมชนที่ต้องถูกน้ำท่วมจมบาดาล