ระบบการเลือกตั้ง

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก

ในโลกนี้มีกว่า 200 ประเทศ เมื่อพูดถึงการเลือกตั้ง ส่วนใหญ่จะคุ้นกับคำๆ นี้ แต่ละประเทศจะใช้ระบบเลือกตั้งแตกต่างกันไป เท่าที่ลองสำรวจคร่าวๆ ระบบที่เรียกว่าระบบสัดส่วน มีใช้ในกว่า 80 ประเทศ ระบบที่เรียกว่าระบบคู่ขนาน หรือกึ่งสัดส่วนมีใช้ในกว่า 20 ประเทศ ระบบที่เรียกว่าคะแนนนำกำชัย หรือผู้ที่ได้คะแนนมากที่สุดเป็นผู้ได้รับเลือก มีใช้ในกว่า 50 ประเทศ

ส่วนที่เหลือจะเป็นระบบที่อาจจะไม่เข้าพวก หรืออาจจะไม่มีการเลือกตั้ง หรือการเลือกตั้งไม่สามารถอธิบายได้ว่าเป็นการเลือกตั้งในความหมายที่ประเทศส่วนใหญ่ในโลกใช้อธิบายการเลือกตั้ง เช่น มีผู้สมัครคนเดียว จากพรรคที่ได้รับอนุญาตให้ลงสมัครเพียงพรรคเดียวไม่เลือกก็ได้อยู่ดี

หากจะลองจำแนกระบบเลือกตั้งออกเท่าที่จะทำได้น่าจะแยกออกเป็น 3 รูปแบบใหญ่ ได้แก่ ระบบคะแนนนำ/เสียงข้างมาก ระบบสัดส่วน และระบบผสม ภายในรูปแบบเหล่านี้จะมีรูปแบบย่อยๆ ลงไป ในส่วนของคะแนนนำ/เสียงข้างมากก็จะมีคะแนนนำกำชัย คะแนนเสียงเป็นพวง คะแนนเป็นพวงสำหรับพรรค คะแนนเสียงเผื่อเลือกและระบบเลือกตั้งสองรอบ ในรูปแบบระบบสัดส่วนจะมีระบบสัดส่วนที่เป็นบัญชีอย่างเดียวและระบบสัดส่วนที่เป็นเขตอย่างเดียว หรือเรียกว่า ระบบคะแนนเสียงเดียวโอนได้ ส่วนระบบแบบผสมซึ่งมีทั้งบัญชี และเขตก็จะมีระบบสัดส่วนเสียงข้างมากหรือระบบคู่ขนาน บรรดาระบบอื่นๆ ที่ได้กล่าวไปเบื้องต้นว่าไม่ถือว่าเข้ารูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง ได้แก่ ระบบคะแนนเสียงเดียวโอนไม่ได้ ระบบคะแนนเสียงจำกัด และการนับคะแนนแบบบอร์ดาไม่ว่าระบบการเลือกตั้งจะเป็นอย่างไร สิ่งที่ต้องคำนึงถึงคือการจัดให้มีตัวแทน ทำให้การเลือกตั้งเข้าถึงได้และมีความหมาย การจัดให้มีแรงจูงใจสำหรับการอยู่ร่วมกัน การเอื้อให้มีรัฐบาลที่มีประสิทธิภาพและเสถียรภาพ ทำให้รัฐบาลมีความรับผิดชอบต่อประชาชน

ทำให้รัฐสภารับผิดชอบต่อประชาชน ส่งเสริมการมีพรรคการเมือง ทำให้ฝ่ายค้านมีประสิทธิภาพและก่อให้เกิดประสิทธิผลในการตรวจสอบฝ่ายบริหาร และเป็นกลไกสำคัญของฝ่ายนิติบัญญัติ ทำให้กระบวนการเลือกตั้งยั่งยืน และคำนึงถึงมาตรฐานระหว่างประเทศ

ลองพิจารณาดูนะครับ วาระต่อๆ ไปมาลงรายละเอียดกันสัก 2-3 ระบบที่น่าจะเกี่ยวข้องกับไทย