ยกเครื่องอีบิดดิ้ง กลับไม่ได้ ไปไม่ถึง

โดย...เกียรติศักดิ์ ผิวเกลี้ยง

ตามโรดแมปยกเครื่องการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ จะเหลือเวลาอีกไม่ถึง 2 เดือน จะต้องมีการเปลี่ยนระบบการจัดซื้อจัดจ้างแบบ e-auction (อีออกชั่น) มาเป็นแบบ e-bidding (อีบิดดิ้ง) และระบบ e-market (อีมาร์เก็ต) ตั้งแต่วันที่ 1 ต.ค.นี้เป็นต้นไป

แม้ว่าทางกรมบัญชีกลางจะได้เตรียมความพร้อมเรื่องนี้มาล่วงหน้านานแล้ว โดยให้มีการนำร่องกับหน่วยงานของกระทรวงการคลังทั้งหมด และโรงพยาบาลอีก 3 แห่ง เพื่อเป็นการทดลองระบบก่อนใช้จริงทุก
หน่วยงาน แต่ทางผู้บริหารสำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) ได้ออกมาแสดงความเป็นห่วงว่าจะดำเนินการไม่ทันตามที่ได้กำหนดไว้

สาเหตุสำคัญเป็นเพราะแต่ละกระทรวงมีหน่วยงานในสังกัดรวมกันทั่วประเทศไม่ต่ำกว่า 7-8 หมื่นหน่วยงานและหน่วยงานส่วนใหญ่ยังไม่เคยผ่านการซักซ้อมใช้ระบบการจัดซื้อจัดจ้างแบบใหม่ ซึ่งเมื่อถึงเวลาที่ต้องใช้จริงจะเกิดปัญหาตามมาอีกมาก

สิ่งที่ตามมา คือ การเบิกจ่ายเงินงบประมาณที่รัฐบาลต้องการดำเนินการให้ไว เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจให้ฟื้นตัวอย่างรวดเร็ว เกิดความล่าช้ามากขึ้น ซึ่งไม่เป็นผลดีกับเศรษฐกิจ

อย่างไรก็ตาม หากไม่สามารถที่จะใช้การประมูลจัดซื้อจัดจ้างแบบใหม่ได้ทันเวลา มีทางแก้ไขปัญหาได้อย่างไรบ้าง

การแก้ปัญหาโดยการให้กลับไปใช้ระบบการจัดซื้อจัดจ้างแบบเก่า ก็ไม่เป็นผลดีกับการใช้เงินภาษีของประเทศ เพราะเป็นที่รู้กันว่าการจัดซื้อจัดจ้างของประเทศที่ผ่านมามีรูรั่วจำนวนมาก จนภาคเอกชนบ่นอุบว่ามีการเรียกรับเงินใต้โต๊ะจากนักการเมืองและข้าราชการสูงถึง 20-30% หรือบางโครงการเรียกสูงกันถึง 50%

มนัส แจ่มเวหา อธิบดีกรมบัญชีกลาง ระบุว่า แม้ว่ายังไม่สามารถประเมินได้ว่าการจัดซื้อจัดจ้างแบบอีบิดดิ้ง และระบบอีมาร์เก็ต ที่ใช้ในโครงการนำร่องจะช่วยประหยัดเงินงบประมาณและป้องกันการฮั้วประมูลได้มากแค่ไหน แต่ก็เชื่อว่าช่วยป้องกันการทุจริตได้ดีกว่าระบบแบบเก่า ระบบอีบิดดิ้ง และอีมาร์เก็ต ช่วยลดการทำงานของเจ้าหน้าที่ลงไปได้มาก จากเดิมที่ประมูลแบบอีออกชั่นต้องตั้งกรรมการเพื่อขายซองและรับซองทุกโครงการ แต่ระบบอีบิดดิ้งผู้ค้าสามารถซื้อซองและยื่นผ่านระบบทางออนไลน์ได้ทันที

นอกจากนี้ ระบบอีบิดดิ้งผู้ค้าไม่ต้องมารวมตัวกันเคาะราคาประมูลผ่านตลาดกลางเหมือนกับระบบอีออกชั่น แต่สามารถประมูลเคาะราคาแข่งกันจากที่ไหนของประเทศไทยก็ได้ผ่านระบบออนไลน์ ลดการเจอของ
ผู้ค้ากับเจ้าหน้าที่ ทำให้ลดความสัมพันธ์กันที่จะร่วมมือกันทำให้การประมูลไม่โปร่งใส รวมถึงทำให้ผู้ค้าไม่ต้องเจอกัน ผู้ค้าไม่ทราบจำนวนที่เข้าประมูล รวมถึงราคาที่จะเคาะสู้กันในการประมูล ป้องกันการฮั้วและการทุจริตได้

การดำเนินการป้องกันทุจริตจากการจัดซื้อจัดจ้าง ยังมีการยกระดับการจัดซื้อจัดจ้างของไทย จากที่เป็นระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ให้เป็น พ.ร.บ. ทำให้องค์กรต่างประเทศยอมรับ นอกจากนี้ยังมีบทลงโทษอธิบดี ปลัด และรัฐมนตรีที่สั่งการและปล่อยให้มีการทุจริตเกิดขึ้น

ขณะเดียวกัน ร่าง พ.ร.บ.ยังกำหนดให้มีการนำสัญญาคุณธรรมมาใช้กับการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ และการจัดซื้อจัดจ้างมูลค่าเกิน 1 แสนบาทขึ้นไป ต้องใช้ระบบอีมาร์เก็ต และอีบิดดิ้งอีกด้วย

นอกจากนี้ คลังยังได้ดำเนินการร่วมมือกับธนาคารพาณิชย์ 15 แห่ง เพื่อออกหนังสือค้ำประกันทางอิเล็กทรอนิกส์ หรือ e-guarantee และบริการรับชำระเงินค่าซื้อเอกสารประกวดราคาทางอิเล็กทรอนิกส์ หรือ e-payment เป็นการอำนวยความสะดวกให้กับผู้ค้า และยังลดการติดต่อระหว่างผู้ค้าและเจ้าหน้าที่ของรัฐ เป็นการป้องกันการทุจริตจากการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐได้อีกทางหนึ่ง ซึ่งเป็นอีกส่วนหนึ่งที่จะมารองรับการประมูลระบบอีมาร์เก็ต และอีบิดดิ้ง

เมื่อเป็นเช่นนี้ รัฐบาลไม่มีทางเลือกที่จะต้องเข็นการยกเครื่องการจัดซื้อจัดจ้างให้เป็นไปตามโรดแมป เพราะเมื่อพิจารณาผลดีผลเสียการเดินหน้าดีกว่าการถอยหลังกลับไปอยู่ที่เดิม

นอกจากนี้ การกลับไปใช้ระบบจัดซื้อจัดจ้างแบบเก่าจนกว่าระบบใหม่จะพร้อมอาจจะทำให้รัฐบาลถูกตำหนิได้ว่าไม่มีความจริงใจในการแก้ไขปัญหาทุจริตเงินภาษีของแผ่นดิน ทำให้รัฐบาลต้องเดินหน้าเรื่องนี้ต่อไป ผลกระทบจากการเบิกจ่ายล่าช้ามีผลกระทบกับเศรษฐกิจก็จริง แต่ก็ยังดีกว่าปล่อยให้เงินภาษีของประเทศถูกโกงโดยไม่พยายามที่จะแก้ไขป้องกัน

อย่างไรก็ตาม การจัดซื้อจัดจ้างแบบใหม่ก็ไม่ใช่ยาวิเศษจะแก้ปัญหาทุจริตจากการจัดซื้อจัดจ้างได้ทั้งหมด เพราะของเดิมตอนใช้ระบบประมูลแบบอีออกชั่น รัฐบาลก็บอกว่าป้องกันการฮั้วประมูลได้ แต่ปรากฏว่าผู้ประกอบการที่เข้าประมูลมีการตกลงกันนอกรอบว่าจะแบ่งงานกันอย่างไร ประมูลเท่าไร ส่งผลให้การเคาะแข่งกันผ่านการประมูลอีออกชั่นเป็นพิธีแค่ทำให้ดูโปร่งใส แต่ในทางปฏิบัติจริงกลับล้มเหลว

ในการยกเครื่องประมูลแบบอีบิดดิ้ง ก็มีแนวโน้มจะเดินตามแบบอีออกชั่น ยิ่งไม่ต้องมาเคาะราคาแข่งกันที่ตลาดกลาง ผู้ประมูลอยู่ที่ไหนก็สามารถเคาะราคาประมูลตามวันเวลาที่กำหนดไว้ได้ ยิ่งเป็นช่องว่างให้ผู้เข้าร่วมประมูลฮั้วกันมากขึ้น เพราะเท่ากับว่าผู้ประมูลไปนั่งที่เดียวกันได้เลยโดยที่ไม่มีความผิดฮั้วประมูล

นอกจากนี้ ในการประมูลแบบอีบิดดิ้ง ไม่ได้ดูแค่ราคาประมูลต่ำสุดเท่านั้น แต่มีการพิจารณาด้านอื่นของผู้ประมูลด้วย เช่น คุณสมบัติความสามารถด้านเทคนิค เกรดและผลงานของผู้ค้าที่ผ่านมา ซึ่งเป็นช่องให้หน่วยราชการที่จัดซื้อจะเป็นผู้กำหนดสัดส่วนการให้คะแนนให้เป็นประโยชน์กับผู้ประกอบการที่มีความใกล้ชิดได้ ทำให้การประมูลไม่เกิดความโปร่งใส

เมื่อพิจารณาในแง่ของการปฏิบัติ การจัดซื้อจัดจ้างแบบใหม่ก็ยังมีช่องโหว่ไม่น้อยไปกว่าแบบเก่า ทำให้แรงกดดันกลับไปที่รัฐบาลมากขึ้น เพราะยกเครื่องการจัดซื้อจัดจ้างไม่ทันก็เสียหน้า แต่การเดินหน้าตามโรดแมปก็ยังมีช่องโหว่อีกมากที่ทำให้เกิดการทุจริตจากการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ

ทั้งหมดจึงเป็นโจทย์ยากของรัฐบาลว่า จะทำอย่างไรให้การยกเครื่องการประมูลโครงการต่างๆ ของภาครัฐเป็นไปตามเวลาที่กำหนด เพื่อแสดงให้เห็นความจริงใจในการแก้ปัญหาการโกงเงินภาษีของประเทศ ในขณะเดียวกันก็ต้องออกแบบให้ของใหม่ป้องกันได้จริง ไม่ใช่ว่ายิ่งแก้ยิ่งแย่กว่าเดิม