วอลแตร์วิพากษ์ ‘สยาม’

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

วอลแตร์ นักปรัชญาชาวฝรั่งเศส ผู้เป็นเสาหลักของยุคแห่งปัญญา และการปฏิวัติอันรุ่งโรจน์ เคยเขียนงานเชิงปรัชญาไว้เรื่องหนึ่ง ชื่อ André Destouches à Siam (อังเดร เดส์ตูช ณ สยาม) เป็น “นิทาน” เชิงปรัชญาเสียดสีทั้งเรื่อง เพราะแม้จะเกี่ยวกับสยาม แต่กระทบไปถึงการเมืองการปกครองของฝรั่งเศส อังเดร เดส์ตูช ผู้นี้เป็นนักแต่งเพลงสมัยพระเจ้าหลุยส์ที่ 14-15 เคยเดินทางมาสยามสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช พร้อมกับคณะของบาทหลวงตาชาร์ด ใน “นิทาน” วอลแตร์ จับให้ เดส์ตูช เสวนากับขุนนางกรมพระคลังสยามที่ชื่อ “Croutef” ผมไม่รู้จะเรียกว่าอะไรดี ขอเรียกว่า “ครูเทพ” ก็แล้วกัน การสนทนานี้ว่าด้วยการปกครองบ้านเมือง สะท้อนอะไรหลายๆ อย่างได้เจ็บแสบมาก เช่น ตอนที่เดส์ตูชถามว่า กระบวนการยุติธรรมของสยามเป็นเช่นไร? ครูเทพตอบว่า 

“ยอดเยี่ยมเสียยิ่งกว่า เราไม่มีกฎหมาย แต่มีตำรากฎหมาย 5 หรือ 6,000 เล่ม จะว่าไปแล้วเราปกครองกันโดยใช้ขนบธรรมเนียมเป็นหลัก เพราะเป็นที่รู้กันว่าขนบธรรมเนียมที่กำหนดขึ้นตามสถานการณ์ ถือเป็นหลักการอันชาญฉลาดที่สุดเท่าที่เราจะคิดค้นขึ้นมาได้ อีกอย่างขนบธรรมเนียมแตกต่างกันไปตามแว่นแคว้นต่างๆ ตุลาการอาจเลือกเอาตามใจชอบว่าจะใช้ธรรมเนียมของเมื่อสี่ร้อยปีก่อน หรือค่านิยมที่เพิ่งเริ่มขึ้นเมื่อปีที่แล้ว จังหวะการปรับใช้ขึ้นอยู่กับผู้บังคับใช้กฎหมาย วิธีนี้ช่วยให้ทนายบางคนโชคช่วยแบบบุญหล่นทับพอสมควร ส่วนจำเลยที่หน้าไม่อายบางคนก็มีช่องทางเอาตัวรอดได้ และยังเรียกได้ว่าเป็นสันทนาการที่สร้างแสนเพลิดเพลินแก่ตุลาการอย่างเหลือประมาณ เพราะพวกเขาสามารถตัดสินคดีความได้โดยไม่ต้องทำความเข้าใจเนื้อหาคดีความเอาเสียเลย”

น่าสงสัยว่า ถ้ามั่วเสียขนาดนี้แล้วการลงอาญาจะทำอย่างไร? ครูเทพตอบว่า “เราจะเนรเทศก็ได้ ส่งตัวไปทำงานหนักก็ได้ จับไปประหารก็ยังได้ หรือไม่ก็ปล่อยตัวมันซะเลยตามใจเรา มีบ้างที่เราไม่ค่อยจะสบอารมณ์นักที่ ฯพณฯ ใช้อำนาจตามอำเภอใจ แต่แล้วเราก็ทนยอมรับอย่างหน้าชื่นตาบานว่า ควรใช้อำนาจตามอำเภอใจผู้มีอำนาจนี่แหละ”

เดส์ตูชยังสงสัยไม่หายการจะเป็นตุลาการในสยามเขาทำกันด้วยวิธีการใด ครูเทพให้คำตอบว่า “เงินไงล่ะ รู้ไว้เลยว่าถ้าไม่มีเงินแท่งสัก 3 หมื่น 5 หมื่น ก็อย่าหวังจะเป็นตุลาการดีๆ กับเขาได้ ถึงจะมีความรอบรู้ในขนบธรรมเนียมไปเสียทุกอย่างก็ไร้ความหมาย ถึงจะว่าความสำเร็จถึงห้าร้อยคดีก็ป่วยการ แม้ว่าวิญญาณจะทรงคุณธรรม และจิตใจจะเปี่ยมความยุติธรรม ก็ไม่อาจเป็นตุลาการได้หากไร้เงินทอง... ที่ว่าประเทศเพื่อนบ้านของเราที่อยู่เลยเทือกเขาออกไปมีดนตรีที่ไพเราะกว่า มีงานศิลปะที่ดีกว่านั้น เทียบไม่ได้กับเราที่มีกฎหมายอันทรงภูมิและมีมนุษยธรรมกว่า เรื่องนี้เราเหนือกว่าเห็นๆ ยกตัวอย่างเช่น ถ้าใครสักคนขโมยทองคำสัก 3 หรือ 4 ร้อยแท่ง เราจะเชิดชูคนคนนี้ ไม่รีรอที่จะไปสรวลเสเฮฮาด้วย แต่ถ้าคนรับใช้จนๆ ขโมยเศษเงินจากกระเป๋านายหญิงสัก 3-4 เหรียญ เราจะลากตัวมันมาประหารต่อหน้าธารกำนัลในทันที”

ฟังคุ้นๆ นะครับ แต่ต้องย้ำอีกครั้ง นี่คือฉากสยามแต่เนื้อหาต่อว่าความเหลวแหลกของฝรั่งเศส