ผ่ากลยุทธ์ธุรกิจพิชิตวัยเกษียณ

โดย...ดร.สุทธาภา อมรวิวัฒน์ และคณะ ศูนย์วิจัยเศรษฐกิจและธุรกิจ ธนาคารไทยพาณิชย์

ไทยได้ก้าวเข้าสู่สังคมสูงอายุมาเกือบหนึ่งทศวรรษแล้ว โดยในปี 2003 เป็นปีแรกที่สัดส่วนผู้สูงอายุของไทยสูงเกินค่าเฉลี่ยทั่วโลก ในปัจจุบันไทยมีประชากรวัย 65 ปีขึ้นไปประมาณ 6.5 ล้านคน หรือคิดเป็นประมาณ 10% ของประชากรทั้งประเทศและจะเพิ่มขึ้นเป็น 20% ภายในปี 2035 หรืออีก 20 ปีนับจากนี้

นอกจากนี้ ในปัจจุบันไทยยังมีประชากรอายุระหว่าง 60-65 ปีอีกถึง 3.3 ล้านคน ซึ่งส่วนใหญ่เกษียณอายุการทำงานแล้ว และเมื่อเทียบกับประเทศอื่นในอาเซียน ไทยมีสัดส่วนผู้สูงอายุสูงสุดในภูมิภาค

อย่างไรก็ตาม ไทยยังไม่ค่อยตื่นตัวกับเรื่องนี้มากเท่ากับประเทศเพื่อนบ้านที่พัฒนาแล้วอย่างสิงคโปร์ เห็นได้จากการที่รัฐบาลออกมารณรงค์ให้คนมีบุตรและการออกนโยบาย เพื่อเอื้อต่อการย้ายถิ่นฐานเข้ามาให้แก่ชาวต่างชาติ

จะเห็นได้ว่าไทยเป็นหนึ่งในกลุ่มประเทศกำลังพัฒนาประเทศแรกๆ ที่เผชิญกับสังคมผู้สูงอายุ

ประเด็นที่น่าเป็นห่วงคือ ไทยกำลังตกอยู่ในสภาพแก่ก่อนรวย

โดยหากเทียบในกลุ่มประเทศกำลังพัฒนาด้วยกัน (โดยไม่นับรวมประเทศกำลังพัฒนาในยุโรป) ไทยจะมีสัดส่วนผู้สูงอายุสูงเป็นอันดับที่ 5 ของกลุ่ม

นอกจากนี้ ความน่ากังวลคือระดับรายได้ของไทยยังต่ำมาก หากเทียบกับประเทศพัฒนาแล้วอย่างญี่ปุ่นที่เข้าสู่สังคมผู้สูงอายุมาหลายปีแล้ว จะพบว่าสัดส่วนผู้สูงอายุของไทยในปัจจุบันนั้นคล้ายกับโครงสร้างประชากรของญี่ปุ่นในปี 1983 แต่รายได้ต่อหัวของชาวญี่ปุ่นเมื่อ 30 ปีก่อนนั้นกลับสูงกว่ารายได้ต่อหัวของไทยในปัจจุบันถึง 6.6 เท่า

ผลที่ตามมาคือความสามารถในการรักษาคุณภาพการครองชีพ โดยเฉพาะเมื่อการใช้จ่ายด้านการรักษาพยาบาลนั้นเพิ่มขึ้นราว 10% ต่อปี ซึ่งเร็วกว่าการเพิ่มขึ้นของรายได้ต่อหัวของไทยค่อนข้างมาก

สาเหตุหนึ่งที่ไทยเข้าสู่สังคมสูงอายุค่อนข้างเร็วนั้น เกิดจากอัตราการเกิดและการเจริญพันธุ์ของประชากรที่ลดลงอย่างรวดเร็วในช่วงทศวรรษที่ 1970 ในปัจจุบันไทยเป็น 1 ใน 20 ประเทศทั่วโลกที่มีอัตราการเกิดต่ำสุด

ที่น่าตกใจคือไทยมีอัตราการเกิดต่ำกว่าจีนที่ใช้นโยบายลูกคนเดียวมานานเสียอีก

กล่าวโดยเฉลี่ยผู้หญิงไทยหนึ่งคนมีลูกแค่ 1.4 คน ซึ่งต่ำกว่าระดับที่จะทำให้ประชากรมีขนาดคงที่ ในช่วงปี 1970-1990 เศรษฐกิจไทยเติบโตอย่างก้าวกระโดด อัตราการเกิดลดลงอย่างรวดเร็วมาก ส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากโครงสร้างการพัฒนาของไทยที่มีกรุงเทพฯ เป็นศูนย์กลางเพียงเมืองเดียว ทำให้ขนาดครอบครัวเล็กลงเรื่อยๆ

และยังมีผลพวงจากความแพร่หลายของการคุมกำเนิดจากการรณรงค์เพื่อป้องกันโรค HIV ในอดีต ซึ่งองค์การอนามัยโลก (WHO) ถือว่าไทยเป็นประเทศที่ประสบความสำเร็จอย่างมาก จนเป็นแบบอย่างในการต่อสู้กับโรคนี้

 นอกจากนี้ เทคโนโลยีทางการแพทย์ที่ก้าวหน้าอย่างมาก ทำให้คนไทยมีอายุขัยเฉลี่ยที่ยืนยาวขึ้น

โครงสร้างประชากรไทยในปัจจุบันคล้ายกับญี่ปุ่นเมื่อ 30 ปีก่อน แต่รายได้ต่อประชากรของญี่ปุ่นในขณะนั้นสูงกว่าไทยในปัจจุบันถึง 6.6 เท่า

การเพิ่มจำนวนของประชากรสูงอายุประกอบกับอายุขัยที่ยาวขึ้นจะส่งผลกระทบทางเศรษฐกิจในหลายมิติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งปัญหาการขาดแคลนแรงงาน ศักยภาพการเติบโตทางเศรษฐกิจ และภาระทางการคลัง ซึ่งปัญหาต่างๆ เหล่านี้จะเริ่มเห็นผลกระทบที่ชัดเจนขึ้นเรื่อยๆ เนื่องจากการเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุเกิดขึ้นเร็วและในอนาคตจะเปลี่ยนแปลงเร็วยิ่งขึ้นจนสังคมไม่สามารถปรับตัวได้ทัน

ผลกระทบที่ตามมาทั้งในเชิงเศรษฐกิจและสังคมก็จะขยายเป็นวงกว้างและส่งผลกระทบไม่เพียงต่อผู้สูงอายุแต่จะกระทบทุกภาคส่วนในสังคม

กล่าวคือ การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรจะทำให้ไทยประสบปัญหาขาดแคลนแรงงาน เพราะประชากรวัยแรงงานของไทย (15-65 ปี) จะเริ่มลดลงเป็นครั้งแรกในประวัติการณ์ในปี 2018 ในขณะที่ประเทศคู่แข่งทางการค้าอย่างมาเลเซียจะไม่ประสบปัญหานี้จนกระทั่งปี 2047

ขณะที่อินโดนีเซียและฟิลิปปินส์จะยังคงมีกำลังแรงงานที่เติบโตอย่างต่อเนื่องไปจนถึงปี 2050

นอกจากนี้ ประชากรวัยแรงงานที่ทยอยลดลงอย่างต่อเนื่องจะทำให้ภายหลังจากปี 2029 เป็นต้นไป จะเริ่มเห็นตัวเลขประชากรทั้งประเทศที่ลดลง โดยจำนวนประชากรของไทยจะถึงจุดสูงสุดในปี 2029 ที่ประมาณ 69.7 ล้านคน

ปัญหาการขาดแคลนแรงงานเริ่มปรากฏชัดขึ้น เห็นได้จากอัตราว่างงานที่ต่ำกว่า 1% และจำนวนแรงงานต่างชาติที่ไหลเข้ามาในไทยเพิ่มขึ้นเป็นกว่า 3 ล้านคน โดยทั่วไปแล้วอัตราว่างงานที่ต่ำสะท้อนถึงเศรษฐกิจที่แข็งแกร่ง ซึ่งโดยทั่วไปในเศรษฐกิจหนึ่งควรจะมีการว่างงานอยู่บ้าง แต่การว่างงานในส่วนที่ดีนั้นควรเป็นการว่างงานที่เกิดจากการที่ผู้ที่กำลังมองหางานต้องการหางานที่เหมาะสมกับทักษะหรือย้ายถิ่นฐาน หรือเป็นการว่างงานที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางธุรกิจ

แต่ในกรณีของไทยกลับไม่เป็นเช่นนั้น เนื่องจากแท้จริงแล้วอัตราว่างงานของไทยที่ต่ำกว่าที่ควรจะเป็นนั้นสะท้อนถึงปัญหาการขาดแคลนแรงงาน แต่จากผลสำรวจด้านแรงงานของศูนย์วิจัยเศรษฐกิจและธุรกิจเมื่อต้นปี 2014 พบว่า ผู้ประกอบการจำนวนมากกำลังประสบปัญหาการจ้างงาน สาเหตุสำคัญส่วนหนึ่งมาจากการชะลอตัวของการเพิ่มกำลังแรงงาน