พลเมืองเข้มแข็งกับความเป็นธรรมในสังคม

John Rawls นักปรัชญาร่วมสมัยชาวอเมริกา ได้เสนอหลักการเรื่องความเป็นธรรมไว้ 2 หลักการ ดังนี้ (1) หลักเสรีภาพที่เท่าเทียมกันกล่าวคือ บุคคลทุกคนมีสิทธิเท่าเทียมกันในการมีเสรีภาพมากที่สุด เท่าที่ไม่ขัดกับเสรีภาพในทำนองเดียวกันที่ทุกคนพึงมี (2) หลักความแตกต่าง กล่าวคือ ความไม่เสมอภาคกันในทางเศรษฐกิจและสังคมพึงได้รับการจัดการเพื่อให้ (ก) เกิดประโยชน์สูงสุดแก่ผู้ด้อยโอกาสมากที่สุด และ (ข) ทุกคนสามารถเข้าถึงหน้าที่และตำแหน่งการงานภายใต้ความเสมอภาคทางโอกาส ในแง่นี้อาจมองได้ว่าความเป็นธรรมในสังคมจะเกิดขึ้นถ้าสังคมให้โอกาส หรือส่งเสริมให้ผู้ด้อยสิทธิได้พัฒนาตนเองตามศักยภาพที่มี

อย่างไรก็ดี ชญานิน ปรัชญานุสรณ์ ได้เสนอในบทความการประชุมวิชาการทางพระพุทธศาสนานานาชาติ เมื่อเดือน พ.ค. 2554 ว่าคำว่าสิทธิในความหมายปัจจุบันมาจากสังคมตะวันตก หมายถึง “อำนาจหรือประโยชน์ที่กฎหมายรับรองหรือคุ้มครองให้ เรามักอ้างสิทธิเพื่อแสดงความชอบธรรมในสิ่งที่เราทำ เพื่อแสดงถึงความชอบธรรมในสิ่งที่เราเห็นควรได้รับจากผู้อื่นและจากสังคม ... เรามีสิทธิเรียกร้องและป้องกันสิทธิของเราได้” อย่างไรก็ดี ชญานินอ้างถึงข้อเขียนของ สนิท ศรีสำแดง ซึ่งอธิบายคำว่าสิทธิในพุทธทัศนะว่ามาจากคำว่า ส หรือ สก (แปลว่า ตนเอง หรือ ในตนเอง) รวมกับคำว่า อิทธิ หรือ ฤทธิ (แปลว่า การสำเร็จด้วยดี เหมือนในคำว่า อิทธิบาท) และยังอ้างถึงข้อเขียนของพระธรรมปิฎก ซึ่งเสนอสำหรับชาวพุทธว่า “สิ่งที่ทำให้มนุษย์เป็นสัตว์พิเศษ ได้แก่ สิกขา หรือการศึกษา คือการเรียนรู้ ฝึกฝนพัฒนา” ชญานินจึงสรุปว่า ในทางพุทธศาสนา สิทธิคือความสามารถพัฒนาตนเองจนเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ บนฐานแห่งเมตตาและปัญญา ไม่มีตัวกูจึงไม่มีตัวเขา ไม่ละโมบเอาทรัพย์สินและทรัพยากรธรรมชาติมาเป็นของกู สิทธิ จึงหมายถึงการสำเร็จด้วยดี โดยการพัฒนาตนให้ทำหน้าที่ต่อตนเองและต่อผู้อื่นด้วยดี

รวมความแล้ว ทัศนะของตะวันตกที่เป็นกระแสหลักเชื่อว่าความเป็นธรรมจะเกิดขึ้นถ้าพลเมืองมีสิทธิเท่าเทียมกันและมีการลดความเหลื่อมล้ำโดยเอื้อประโยชน์แก่ผู้ด้อยสิทธิ อย่างไรก็ดี ควรนำพุทธทัศนะมาเสริมว่าในเรื่องสิทธิเท่าเทียมกันนั้น ควรเน้นในเรื่องการพัฒนาตนเองของพลเมืองควบคู่ไปด้วย และควรเน้นหน้าที่ของพลเมืองในอันที่จะช่วยเหลือสังคมอย่างแข็งขัน จนเป็น “การสำเร็จด้วยดี” ในการพัฒนาตนและสังคม

หลักการและเหตุผลที่สนับสนุนการสร้างพลเมืองที่เข้มแข็งคือ

ประชาธิปไตย ถ้าจะเป็นเหมือน “ศาสนา” ทางโลก จำเป็นต้องมีอุดมการณ์ หรือธรรมวิทยาของพลเมือง (Civic Religion) มีผู้เผยแผ่ธรรมซึ่งอาจได้แก่ระบบการศึกษาทั้งในและนอกโรงเรียน และมีองค์กรเผยแผ่ที่จำเพาะ เช่น คณะกรรมการการเลือกตั้ง สภาพัฒนาการเมือง สภาองค์กรชุมชน องค์กรจิตอาสาทางการเมืองในภาคประชาสังคม รวมถึงองค์กรสิทธิมนุษยชนและสันติวิธี แต่ที่สำคัญคือ มี “ฆราวาส”จำนวนมากที่เป็นพลเมืองที่แข็งขัน

มีคำกล่าวว่า ระบบการเมืองจะดีหรือมีคุณภาพหรือไม่ ให้ดูที่คุณภาพของพลเมืองถึงสถาบันการเมืองและตัวบทกฎหมายจะเป็นระบบที่ดีเพียงใด แต่ถ้าพลเมืองไม่ให้ความร่วมมือไม่มีส่วนร่วมเท่าที่ควร ก็ยากที่จะสร้างสังคมประชาธิปไตยที่เป็นธรรมได้

เกณฑ์หนึ่งของความเป็นพลเมืองที่เข้มแข็งคือการเป็นผู้มีความกระตือรือร้น เป็น “พลเมืองตื่นรู้” หรือรู้เท่าทัน เป็นผู้กระทำการเปลี่ยนแปลง มีจิตอาสาและจิตสาธารณะ มีพลังในการขับเคลื่อนเพื่อเปลี่ยนแปลงสังคมให้เป็นธรรมยิ่งขึ้น

แต่จะทำให้พลเมืองเข้มแข็งและช่วยสร้างความเป็นธรรมในสังคมได้อย่างไร ในช่วงการขอเวลานอกหรือการเว้นวรรคประชาธิปไตยนั้น ฝ่ายประชาธิปไตยที่ไม่อยากเป็นส่วนหนึ่งของการปฏิรูปที่นำทางโดยผู้ใช้อำนาจไม่ควรนิ่งเฉยหากควรใช้เวลานี้พิจารณาจุดอ่อนของตนเองในช่วงที่ผ่านมา จุดอ่อนที่สำคัญคือการยึดมั่นและแตกสามัคคี หากเป็นเช่นนี้แนวทางออกจากหลุมลึกที่เราช่วยกันขุดตัวเองลงไปอยู่ในนั้น คือการเปิดกว้างพูดคุยกัน โดยแขวนการตัดสินผู้อื่นไว้ก่อน โดยเฉพาะแขวนการตัดสินว่านักการเมืองคือผู้ฉ้อฉลและใช้อำนาจในทางที่ผิด ในระบอบประชาธิปไตยย่อมต้องมีนักการเมืองและพลเมือง เราต้องช่วยกันสร้างพลเมืองที่เข้มแข็งและนักการเมืองที่พร้อมรับผิด (Accountable) เราต้องช่วยกันสร้างปริมณฑลร่วมทางการเมืองอันกว้างใหญ่ (Grand Coalition) ที่รวมทั้งฝ่ายจารีตและฝ่ายประชาธิปไตย โดยมีจุดร่วมคือประชาธิปไตยที่มีธรรมาภิบาลและความเป็นธรรม

ในช่วงวิกฤตย่อมมีโอกาส ในขณะที่ผู้ใช้อำนาจกำลังนำทางให้ เราก็ควรหาทางของเราด้วยโอกาสในวิกฤตนี้คือนักการเมืองและฝ่ายประชาธิปไตยที่ต้องเว้นวรรค มีเวลามากขึ้นสำหรับการสะท้อนคิดและการมองตนเอง ตลอดจนการพูดคุยกันให้มากขึ้นและอย่างกว้างขวางดังที่กล่าวมาแล้ว กรอบคิดทางทฤษฎีที่อาจนำมาใช้คือการพัฒนาประชาธิปไตยแบบถกแถลง (Deliberative Democracy) ซึ่งหมายถึงคุณภาพของประชาธิปไตยทั้งแบบตัวแทนและแบบมีส่วนร่วม ประชาธิปไตยแบบถกแถลงพึงใช้ทั้งฐานใจ (ความรู้สึกทั้งคับข้องและเห็นใจ) ฐานหัว (เหตุผลในการจำแนกข่าวสารและทางเลือก) และฐานมือ (ลงมือปฏิบัติร่วมกันจริงให้เกิดความเป็นธรรม)

ในที่นี้ข้อเสนอทั่วไปที่มีต่อนักวิชาการและนักการเมือง ได้แก่ ขอให้ศึกษาและทดลองนำประชาธิปไตยแบบถกแถลงไปปฏิบัติ เช่น จัดเวทีที่ต่อเนื่องยืนนานไว้ให้หลายฝ่ายได้พูดคุยกันบ่อยครั้ง จัดการถกแถลงเรื่องความเป็นธรรมในสังคมโดยฟังสุ้มเสียงของผู้ด้อยสิทธิเป็นสำคัญ จัดการศึกษาเพื่อความเป็นพลเมืองในทุกระดับ สำหรับข้อเสนอข้อหลังนี้มีตัวอย่างที่เฉพาะเจาะจงมากขึ้นดังนี้

สอดแทรกการเรียนการสอนตามหลักสูตรและกิจกรรมนอกหลักสูตรในเรื่องประชาธิปไตยและความเป็นพลเมือง ทั้งในโรงเรียนและมหาวิทยาลัย โดยเฉพาะในสถานศึกษาที่เป็นของรัฐ

ส่งเสริมการศึกษานอกโรงเรียนทั้งของรัฐและเอกชนให้จัดการเรียนการสอนตามอัธยาศัยในเรื่องปัญหาและความเป็นธรรมในสังคม

จัดให้มีโรงเรียนศิลปะพลเมือง ที่เน้นการจินตนาการ/การสร้างสรรค์ เพื่อสร้างแรงจูงใจหรือแรงบันดาลใจในเรื่องความรับผิดชอบต่อสังคม

จัดให้มีโรงเรียนผ่านสื่อออนไลน์ที่สร้างสรรค์ ก่อให้เกิดปัญญาและการปฏิบัติ รวมทั้งก่อให้เกิดพลังและการมีส่วนร่วมของพลเมือง

จัดให้มีเวทีแลกเปลี่ยนระหว่างนักการเมืองกับพลเมือง โดยเฉพาะกับผู้ด้อยสิทธิทั้งก่อนและหลังการเลือกตั้ง เพื่อให้นักการเมืองรับฟังซึ่งกันและกันอย่างตั้งใจในบรรยากาศที่ไม่เป็นปฏิปักษ์ และแลกเปลี่ยนกับผู้ที่ต้องการให้นักการเมืองตอบสนองต่อความจำเป็นพื้นฐานของพวกเขา

เราจะเริ่มต้นที่ตรงไหนดี ก็เริ่มจากตัวเราเองก่อน ถ้าทำได้ก็ช่วยเผยแพร่แนวคิดนี้ออกไปมีผู้เสนอให้ทำเป็นเว็บไซต์หรือเปิดเฟซบุ๊กในชื่อที่ขำๆ เช่น หนอนการเมือง ถ้าเราทำงานในองค์กรพัฒนาเอกชนหรือเอ็นจีโอ ก็ไปเสนอในองค์กรของตน ถ้าเป็นสมาชิกหรือกรรมการของพรรคการเมืองก็ลองเสนอให้คณะกรรมการของพรรคพิจารณา ใครเป็นอาจารย์/ผู้อำนวยการ/เจ้าของโรงเรียนก็ลองปรึกษาหารือกันว่าจะทำอะไรได้บ้าง ฯลฯ ทั้งหมดนี้เพื่อสร้างปริมณฑลร่วมทางการเมืองอันกว้างใหญ่ (Grand Coalition)โดยไม่ปล่อยให้เวลาผ่านไปจนพลาดโอกาส