ยกเครื่องทนายรื้อระบบยุติธรรม

โดย...ทีมข่าวการเมือง

การที่สังคมซึ่งประกอบด้วยคนร้อยพ่อพันแม่และมีความสลับซับซ้อนสูง จะอยู่ร่วมกันอย่างปกติเรียบร้อยได้ จำเป็นต้องมีกฎระเบียบกำกับ รวมทั้งต้องมีการบังคับใช้กฎหมายอย่างตรงไปตรงมาไม่บิดเบี้ยว

“ศาล” หรือ “กระบวนการยุติธรรม” ซึ่งเป็นเครื่องชี้ชะตาความถูกผิดของสังคมให้อยู่บนถนนแห่งความถูกต้อง จึงเป็นปัจจัยสำคัญที่จะทำให้สมาชิกในสังคมอยู่ร่วมกันอย่างปกติสุขได้

สมชาย หอมลออ คณะกรรมการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม กล่าวว่า กระบวนการยุติธรรมในประเทศไทยมีปัญหาอยู่ไม่น้อย บางปัญหาได้แก้ไขไปบ้างแล้ว แต่ปัญหาที่เป็นรากเหง้าหลายปัญหายังไม่ได้รับการแก้ไขปรับปรุง ทั้งแนวคิดทางกฎหมายที่มีลักษณะ “อำนาจนิยม” มากกว่า “เสรีนิยม” ปัญหาการเข้าถึงความยุติธรรม กระบวนการยุติธรรมล่าช้า แพง บิดเบือน ซับซ้อน ยากที่คนธรรมดาสามัญจะเข้าใจและเข้าถึง การซ้อม ทรมานผู้ต้องหา โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ต้องหาคดียาเสพติดและคดีที่เกี่ยวกับความมั่นคงในจังหวัดชายแดนภาคใต้ การปล่อยให้ผู้กระทำผิดลอยนวล การบิดเบือนความยุติธรรมและการซื้อขายความยุติธรรม เป็นต้น

“กระบวนการยุติธรรม ทั้งในทางอาญา แพ่ง และปกครอง ยังไม่สามารถปกป้องสิทธิเสรีภาพของประชาชน และสิทธิมนุษยชนได้อย่างที่ควรจะเป็น โดยหากปัญหาเหล่านี้ไม่ได้รับการแก้ไข นอกจากกระบวนการจะไม่สร้างความยุติธรรมและไม่แก้ปัญหาในสังคมแล้ว กลับจะทำให้ปัญหาทับทวียิ่งขึ้น ความเชื่อมั่นศรัทธาที่มีต่อกระบวนการยุติธรรมทุกระดับชั้นนับวันจะผุกร่อนลงไปทุกที และกระบวนการยุติธรรมกลายเป็นปัญหาของชาติไป”สมชาย กล่าว

คณะกรรมการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม กล่าวถึงแนวคิดเรื่องปฏิรูปกฎหมายอีกว่า การปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมในประเทศไทยมีมานานหลายสิบปีแล้ว รวมทั้งการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม การจัดตั้งศาลปกครองเป็นตัวอย่างหนึ่งถึงความพยายามนี้ หลังจากที่วงการยุติธรรมและวิชาการด้านกฎหมายขัดแย้งกันในประเด็นว่าประเทศไทยควรใช้ระบบศาลเดี่ยวแบบประเทศคอมมอนลอว์ เช่น ประเทศอังกฤษ

สมชาย ยังอธิบายอีกว่า ความพยายามที่จะปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมที่ผ่านมา แม้มีความก้าวหน้าอยู่บ้าง แต่เมื่อเทียบกับปัญหาที่สะสมมานาน และการพัฒนาที่เป็นไปอย่างรวดเร็ว ทั้งในทางเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง ที่ได้สร้างโจทย์ใหม่ๆ ให้แก่กระบวนการยุติธรรม เช่น ปัญหาความขัดแย้งทางการเมืองระหว่างกลุ่มสี ความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ การแย่งชิงทรัพยากรจากชุมชนโดยภาคธุรกิจ ปัญหาสิ่งแวดล้อม การคุ้มครองผู้บริโภค คุ้มครองเด็ก สตรี และกลุ่มเปราะบางในสังคม การโยกย้ายถิ่นของประชากรข้ามชาติ อาชญากรรมข้ามชาติ การก่อการร้าย และความมั่นคง ฯลฯ

กระบวนการยุติธรรมในประเทศไทยยังต้องปรับปรุงเปลี่ยนแปลงอีกมาก เพื่อให้สามารถตอบโจทย์เก่าและโจทย์ใหม่ๆ เหล่านั้นได้ และเพื่อให้เป็นกลไกในการสร้างความยุติธรรมและปกป้องสิทธิเสรีภาพของบุคคลและสิทธิมนุษยชนอย่างได้ผล มีกฎหมายต่างๆ ที่เกี่ยวข้องจะต้องทำหรือปรับปรุงอยู่มากมาย รวมทั้งแนวคิดและการปฏิบัติ แต่เรื่องใดจะเป็นลูกกุญแจสำคัญที่จะใช้ไขปมเงื่อนเหล่านั้นได้อย่างมีประสิทธิผล

“หากพิจารณาโดยเอาประชาชนเป็นตัวตั้ง ไม่ว่าจะเป็นผู้ต้องหา จำเลย ผู้เสียหาย โจทก์ หรือผู้ฟ้องคดีเป็นที่ตั้ง ก็พบว่าสาเหตุประการสำคัญประการหนึ่งที่บุคคลเหล่านั้นไม่ได้รับความยุติธรรม สาเหตุสำคัญมาจากเขาเหล่านั้นไม่มีทนายความหรือที่ปรึกษากฎหมายในการต่อสู้คดี หรือที่มีทนายความแต่ก็ไม่มีคุณภาพ หรือทนายความขาดความเอาใจใส่ในการทำหน้าที่ของตน การที่ประชาชนขาดทนายความหรือที่ปรึกษากฎหมาย ทำให้ไม่สามารถปกป้องสิทธิในกระบวนการยุติธรรม เสียเปรียบในการต่อสู้คดี และถึงที่สุดแล้วศาลจะไม่สามารถตัดสินคดีอย่างยุติธรรมได้” คณะกรรมการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม กล่าว

สมชาย กล่าวทิ้งท้ายว่า นอกจากพิจารณาในมุมมองของการปกป้องสิทธิเสรีภาพของประชาชนในกระบวนการยุติธรรมและการสร้างความยุติธรรมให้คู่กรณีที่เกี่ยวข้องแล้ว หากสามารถจัดระบบการช่วยเหลือประชาชนทางกฎหมายที่มีประสิทธิภาพ ประชาชนเข้าถึงได้โดยง่าย ตั้งแต่แรกที่สิทธิเสรีภาพของคนถูกกระทบ การช่วยเหลือประชาชนทางกฎหมายโดยรัฐอย่างมีประสิทธิภาพ ก็อาจจะสามารถสร้างความเข้มแข็งให้แก่ประชาชนในกระบวนการยุติธรรมได้ ซึ่งจะมีผลทำให้บุคลากรของรัฐในกระบวนการยุติธรรม เช่น ตำรวจ พนักงานสอบสวน อัยการ ศาล และราชทัณฑ์ ถูกตรวจสอบตลอดเวลา ซึ่งเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้เกิดการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงในกระบวนการยุติธรรม