บนถนนคนแรม ริมแคมโขง

แม่โขงเริ่มเปลี่ยนจากสีขุ่นเป็นสนิมแสด เมื่อดวงอาทิตย์เดินทางเข้าสู่ระยะสุดท้ายของวัน เรือช้าที่ช้าสมชื่อของเราลัดเลาะผ่านเกาะแก่งนับไม่ถ้วน และคุ้งโค้งที่ห่อหุ้มด้วยกำมะหยี่ป่าสีเขียวสด ก่อนจะถึง 5 โมงเย็นเล็กน้อยเราเดินทางมาถึงปากแบ่งครึ่งทางระหว่างเชียงของและเชียงทอง (หลวงพระบางในนามเรียกขานเดิม) เมืองเล็กๆ ขนาดเดียวกับอำเภอกันดารโพ้นบางแห่งของเมืองไทย หากทรงเสน่ห์กว่าด้วยทำเลที่ตั้งซ่อนตัวอยู่กลางไพรพฤกษ์ที่ขนาบฝั่งซ้ายขวาของแม่โขง ตัวเมืองตั้งอยู่บนไหล่เขาเทลงมาเป็นตลิ่งสูงเกินคอแหงนตั้งบ่า

แสงสุดท้ายของตะวันทาทาบที่สายน้ำพร้อมกับม่านแห่งค่ำคืนเริ่มโรยลงมาปิดฉากของวันนี้ พวกเราคว้าสัมภาระของตัวเองและนำหน้าทัวริสต์อื่นๆ ไปยังที่พักพิงชั่วคืน ก่อนเริ่มเดินทางไปยังจุดหมายในเช้าวันต่อมา

หลังจากเมามายหลายตลบบนเรือ เราได้รับทราบโดยบังเอิญว่าโอลีนหนุ่มร่างท้วมวัยขบเผาะ ซึ่งควบคุมห้องท้ายเรือร่วมกับมิตรสหายอีก 2-3 คนเป็นเด็กคนเดียวกับที่เราบางคนในคณะนักแรมทางเคยพบพานและรบเร้าให้เขาเล่นกีตาร์ให้ฟัง (ยังจำได้ว่าเป็นเสก โลโซ และพงษ์สิทธิ์ คำภีร์) ระหว่างการเดินทางมายังปากแบ่งทริปเมื่อ 4 ปีก่อน แน่ล่ะเราอด ตื่นเต้นระคนประหลาดใจไม่ได้ที่เห็นเด็กน้อยเติบโตกลายเป็นหนุ่มร่างใหญ่ หิ้วน้ำหนักไม่ต่ำกว่า 80 กิโลกรัม แต่ไม่มีอะไรน่าดีใจเท่ากับที่เขารับประกันว่าคืนนี้เราจะได้ที่พักที่ดีที่สุดของเมืองแห่งเดียวกับที่ผมและเพื่อนๆ เคยหลับนอนเมื่อ 4 ปีก่อน ในฐานะที่เขาเองคือลูกชายเจ้าของเกสต์เฮาส์แห่งนั้น

ปากแบ่งหมายถึงชุมชนที่ตั้งอยู่ริมปากแม่น้ำแบ่งที่ไหลลงรวมกับแม่น้ำโขง ลักษณะทางภูมิศาสตร์และการตั้งชุมนุมในลักษณะนี้ยังเอื้อให้เกิดเมืองที่มีชื่อเรียกขานใกล้เคียงกันอีกหลายเมือง ปากอู ปากเซิง ปากปา ปากซัน หรือแม้กระทั่งปากเซทางตอนใต้ประเทศ ปากแบ่งมีขนาดไม่ใหญ่โตนักแต่งดงามใน อ้อมกอดของโตรกธารน้ำโขงและป่าทึบ ตัวเมืองเรียงรายด้วยอาคารไม่สูงเกินไปกว่า 3 ชั้น บนเชิงภูไม่สูงนัก ให้ทัศนียภาพของขุนเขาและสายน้ำที่ยากจะลืมเลือน

แม้จะไม่มีอะไรให้ชื่นชมมากนักในตัวเมืองที่มีขนาดไม่ใหญ่ไปกว่าศูนย์กลางตำบลขนาดย่อมในเมืองไทย แต่ไม่ไกลจากตัวเมืองมีวัดเล็กๆ งดงามด้วยศิลปะแบบล้านนาผสมล้านช้าง และในอดีตแถบถิ่นนี้ยังเคยปรากฏวัดวาอารามงดงามตามครรลองแผ่นดินสองฝั่งโขงอีกจำนวนพอควร

โชคร้ายไฟสงครามและกาลเวลาทำลายเสน่ห์ของเมืองจนแทบไม่เหลือเค้าลางเดิม แต่สำหรับนักเดินทางที่อยากรู้อยากเห็น ที่นี่อาจมีทัวร์เดินป่าบุกหมู่บ้านชนเผ่าให้บริการบ้าง แต่ยังเป็นกิจกรรมท่องเที่ยวที่ยังไม่บูมเหมือนแหล่งอื่น

ทุกวันนี้ฐานะของเมืองจึงเหลือเพียงจุดแวะพักมากกว่าที่จะเป็นจุดหมายปลายทาง

คืนนั้นเราหลับผล็อยไปพร้อมกับเสียงเครื่องยนต์ปั่นไฟดังกระหึ่มที่ค่อยๆ จางเสียงลงพร้อมกับแสงริบหรี่ของดวงไฟทีละดวงกลางลมหนาวพัดหวิว และความมืดมิดกลางลำเนาไพร ที่ไม่อาจสรรหาคำวิเศษอันใดมาบรรยายความอนธการของมันได้เท่ากับวลีที่ว่า มืดเหมือนตาบอด

แต่เช้าที่ปากแบ่งร่าเริงเหมือนสายตาส่องประกายท้าแดด

เช้าที่ปากแบ่งไม่เคยเปลี่ยนแปลง ม่านเมฆยังคลุมยอดโตรกผา อากาศค่อนข้างหนาวจนเป็นไอออกจากปากให้ความรู้สึกเหมือนยืนอยู่บนยอดดอยมากกว่าในหุบเขาริมน้ำโขง เรือช้าของเราจะออกเดินทางอีกครั้งราว 8 โมงเช้า แต่ในเมื่อเวลายังเหลืออีกมากมายก่อนเรือจะถอนหลักจากท่า คนแรมทางผู้สมถะในเงินตราอย่างเราเดินไปคุยไปบนทางที่ทอดตัวลงจากไหล่เขาลูกหนึ่ง สู่ร่องทางที่ตัดสู่ท่าเรือและวกวิ่งขึ้นอีกไหล่เขาอันเป็นที่ตั้งของตลาดและเกสต์เฮาส์ที่เหลือของเมือง

ในตลาดที่อวลไปด้วยกลิ่นอาหารปรุงใหม่ บาแก๊ต ข้าวเหนียวกับอาหารท้องถิ่นในห่อ ใบตอง ข้าวเส้นและเฝอในหม้อพ่นควันขาวขุ่นกลืนกับฟ้าไร้สีสัน บางคนสั่งเฝอเป็นอาหารเช้า เขาตื่นเต้นกับผักสดนานาชนิดกับเนื้อที่ปรุงค่อนข้างสดเจือชมพูแบบมีเดียมแรร์ เส้นที่นุ่มหยุ่นของเฝอทำมือ โรยด้วยหอมเจียว ซัดรสเผ็ดระอุด้วยน้ำมันน้ำพริกเผาสูตรเดียวกับที่ปรุงรสข้าวซอย เราสองคนสั่งกันคนละอีกชามเพื่อรับมือกับความหิวที่อาจโผล่มารวบกวนในเวลาอีก 6 ชั่วโมงบนเรือ

“ข้าววันนึง เฝอวันนึง” ภาษิตเวียดนามที่เปรียบเปรยนิสัยออกนอกลู่นอกทางของผู้ชายกับการเลี่ยงไปกินข้าวนอกบ้าน แทนที่จะกินรสมือ (และเตียง) ของเมียทุกค่ำเช้า

สุดยอดของอุปลักษณ์ความโยงใยของอาหารและความรัก! และสาบาน หลายคน ยังไม่เคยได้ยินว่า ไทยเรามีสุภาษิตเกี่ยวกับ ข้าวสวยที่ร่ำรวยรสสวาทได้ถึงขั้นนี้

หนึ่งในคณะอุทานเสียงดังถึงความเหมือนระหว่างหนุ่มเวียดนามที่นิยมกินข้าวนอกบ้าน แต่ดูเหมือนเขาจะกินบ่อยกว่าหนุ่มเวียดนาม ด้วยยังโสดซิงในวัยเฉียด 40 ปี ก่อนนี้เขาสงสัยว่า เฝอของลาวด้วยเห็นมีพริกเสร็จสรรพ พวงเครื่องปรุงยังกับก๋วยเตี๋ยวน้ำตก และเข้าใจว่าคนเวียดนามไม่กินเผ็ดขนาดนั้น

เฝอเป็นคำเวียดนามที่คุ้นหูคนไทยพอๆ กับความแหนมเนือง แต่มันแปลว่าอะไร และหมายถึงอะไรนั้นแม้แต่คนเวียดนามเองยังมืดแปดด้าน?!

บ้างว่ามาจาก potaufeu feu (ปอโตเฟอ) หมายถึงหม้อไฟในภาษาฝรั่งเศส

บ้างก็ว่ายืมมาจากบะหมี่กวางตุ้ง ฮ่อฟัน คำท้ายเพี้ยนกลายเป็นเฝอของญวน

และต่อมามันเพี้ยนหนักจนกลายเป็นอาหารกินนอกบ้านของชาวลาว และอีกหลายแห่งบนโลกที่ชาวเวียดนามเดินทางไปถึง คล้ายคลึงกับผัดไทยที่มีที่มาที่ไปมาจากอาหารแต้จิ๋ว แต่ท้ายที่สุดชาวโลกรับทราบอย่างเต็มอกเต็มใจว่า มันคืออาหารสัญชาติไทย

อาจารย์ผู้คร่ำหวอดในวงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษาเปรยไว้ว่า “ลาวร่วมสมัยผูกติดกับเวียดนามค่อนข้างแยกกันได้ยาก ดีไม่ดีจะเข้าทำนองที่ว่าประวัติศาสตร์มีเฝอ ในเฝอมีประวัติศาสตร์ หรือจะเรียกว่าการเมืองมีเฝอ ในเฝอมีการเมือง และเป็นการเมืองที่ดองกันระหว่างลาวแกว” แน่ล่ะเราไม่สงสัยว่าจะไม่เป็นอย่างนั้น

แม่เฒ่าเจ้าของแผงนั่งเงียบหลังควันสีขาวของหม้อน้ำแกง สิ่งที่เราคุยเงียบๆ หรือคิดในใจดังๆ อาจถูกหรือผิดก็ได้ในทัศนคติของคนพื้นถิ่น และแม่เฒ่าเองคงผ่านมาแล้วกับการปกครองทุกรูปแบบในประวัติศาสตร์ลาวหลังสงครามโลก ความเปลี่ยนแปลงใหญ่หลวงในชีวิตแม่เฒ่าคงพานพบจนชาชิน จะเป็นไรไปกับทัศนะเพียงน้อยนิดของนักแรมทาง

ในที่สุดเราก็ได้เดินทาง ทิ้งปากแบ่งไว้ในความทรงจำและภาพสเกตช์บูดเบี้ยวของ จิตรกรสมัครเล่นในคณะของเรา เรือยนต์ขนาดยาวนำพาผู้โดยสารนานาชาติลัดเลาะไปตามแก่งโขงที่ผุดตัวเรี่ยเหนือผิวน้ำไหลรุน แสงแดดกระทบเกล็ดกระเซ็น และระลอกคลื่นงดงามกว่าที่เราจะหลบสายตามมอง และเอ่ยถึงอะไรสักอย่างที่มีค่ากว่านี้

จู่ๆ เปลวแดดพลันหลีกทางให้กับมวลเมฆอึมครึมและไม่นานก็กลั่นตัวเป็นฝนโปรยปรายแต้มสายน้ำเป็นวงงามระยับในเลื่อมแดด สุดท้าย แต่เสียงเครื่องยนต์คำรามกลบมโหรีเพลงฝนจนหมดสิ้น ในฟ้าดำขมุกขมัวเมฆก้อนน้อยวิ่งตัดยอดเขาสูงตระหง่านขนาบลำน้ำ บางเราโยนตัวลงมาจากหลังคาเรือด้วยท่าทีทุกลักทุเลเพราะในมือถือกล้องราคาแพงระยับ เขาเพิ่งเสร็จสิ้นจากการล่าทิวทัศน์ในระหว่างทาง

“คิดว่าเราเดินทางช้าเกินไปหรือเปล่า บางเราถามกันเอง”

เขาตอบว่า ระหว่างการเดินทางนั่นแหละไฮไลต์ ถึงเราจะสัมผัสจุดหมายแต่มันยังอยู่ระหว่างการเดินทางอยู่ดีจนกว่าจะถึงบ้าน แต่นั่นแหละท้ายที่สุดเราก็ต้องเดินทางอีกครั้งเพื่อพักหายใจหายคอสักพัก เราเดินทางไปทำงานกับครอบครัว กับคนรู้ใจ กับอะไรหลายอย่าง การเดินทางเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต และทุกอย่างไม่เสียเปล่าระหว่างการเดินทาง

สองชั่วโมงบนเรือ ในที่สุดยานพาหนะในวัยกลางคนนำเรามาถึงถ้ำติ่งในที่สุด สถานที่สำคัญแห่งนี้ไม่ใช่เพียงโกดังเก็บพระเก่าอย่างที่ทัวริสต์บางคนแสดงความตื้นเขินออกมาทางความคิด แต่ที่นี่คือหมายหลักทางวัฒนธรรมของหลวงพระบาง และอาจเก่าแก่ที่สุดกว่าสิ่งปลูกสร้างใดๆ ในเมืองแห่งนั้น

เรือพาคณะสู่หลวงพระบางในระยะสุดท้ายอย่างแท้จริง แม่น้ำโขงเริ่มกว้างขึ้นเมื่อพื้นที่ราบเริ่มปรากฏอีกครั้งหลังจากสายน้ำ ซอกซอนไปตามโตรกผาของเทือกเขาสูงนับร้อยเมตร กลางลำน้ำสันทรายขนาดมหึมาโผล่ขึ้นเป็นระยะ บางแห่งมโหฬารเสียจนใช้ เป็นพื้นที่เพาะปลูกในช่วงหน้าแล้ง บางช่วงเกาะแก่งและสันทรายโผล่ขึ้นขวางทางน้ำพร้อมกันอย่างน่าหวาดเสียว มีเพียงโชเฟอร์ ผู้ชำนาญร่องเท่านั้นที่จะพาเรือสู่จุดหมายได้โดยสวัสดิภาพ ด้วยความเจนจัดของเขาที่สั่งสมตั้งแต่วัยเยาว์และความช่วยเหลือของ หลักไมล์ (ที่คนพื้นเมืองเรียกขานว่าหลักหมื่น) เตือนระยะโขดหินกลางน้ำ

ในเวลาไม่นานเราเริ่มพบวัดวาอารามซ่อนตัวในเงาไม้แฝงริมตลิ่งและบ้านเรือนที่บ่งบอกถึงความเป็นเมือง หมายความว่าหลวงพระบางอยู่ไม่ไกลจากเรามากนัก เมื่อบางคนเริ่มชี้ชวนให้มองแสงทองระยับซ่อนหมอกเมฆของฝนพรำเหนือยอดภูขนาดย่อม

“นั่น! พระธาตุพูสี” บางคนร้องขึ้นอย่าง ตื่นเต้น

ผมรู้ว่าเรามาถึงจุดหมายแล้ว