ตามลุ้นดาวหางไอซอน

ดาวหางไอซอนเป็นดาวหางที่เคยคาดว่าอาจสว่างจนเห็นได้ด้วยตาเปล่าในช่วงเดือน พ.ย.และ ธ.ค. 2556 แต่ตลอดหลายเดือนที่ผ่านมา ความสว่างของดาวหางไอซอนเพิ่มขึ้นในอัตราที่ช้ากว่าที่คาดไว้ ทำให้ความหวังที่จะเห็นดาวหางสว่างใหญ่ทอดหางยาวเหยียดบนท้องฟ้าเกือบจะเลือนหายไป

ดาวหางไอซอนมีชื่ออย่างเป็นทางการว่า ซี/2012 เอส 1 (C/2012 S1) ซึ่งบ่งบอกถึงปีที่ค้นพบ และลำดับการค้นพบในปีดังกล่าว ข้อมูลวงโคจรแสดงว่าครั้งนี้เป็นครั้งแรกที่ดาวหางไอซอนเคลื่อนเข้ามาใกล้ดวงอาทิตย์ โดยจะใกล้ที่สุดในวันที่ 29 พ.ย. ตามเวลาประเทศไทย

ดาวหางมีส่วนประกอบสำคัญ 3 ส่วน ได้แก่ นิวเคลียส โคม่า และหาง นิวเคลียสอยู่ที่ใจกลาง มีรูปร่างไม่แน่นอน โดยเฉลี่ยมีขนาดเพียงไม่กี่กิโลเมตร โคม่า (coma) หรือหัวดาวหาง เป็นกลุ่มแก๊สที่เห็นเป็นดวงกลมฝ้ามัวห่อหุ้มนิวเคลียส ส่วนหางแบ่งเป็น 2 ส่วนหลัก คือ หางฝุ่นกับหางแก๊ส

ในภาพถ่ายจะเห็นหางฝุ่นมีสีเหลืองเนื่องจากสะท้อนแสงอาทิตย์ หางแก๊สมักมีสีเขียวหรือฟ้า พุ่งไปในทิศตรงข้ามกับดวงอาทิตย์ ดาวหางบางดวงพบว่ามีหางได้หลายหาง ส่วนมากหางของดาวหางจะมีความสว่างต่ำ เราจะเห็นโครงสร้างของหางอย่างชัดเจนได้เฉพาะในภาพถ่าย ยกเว้นดาวหางบางดวงที่สว่างมาก ซึ่งมีอัตราการผลิตฝุ่นและแก๊สสูง

ดาวหางไอซอนเคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้น ห่างจากดวงอาทิตย์ที่ระยะใกล้เคียงกับวงโคจรโลกเมื่อวันที่ 1 พ.ย. ผ่านวงโคจรของดาวศุกร์ในวันที่ 12 พ.ย. แล้วจะผ่านบริเวณวงโคจรเฉลี่ยของดาวพุธในวันที่ 22 พ.ย. โดยความเร็วเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ตามระยะห่างจากดวงอาทิตย์ที่ลดลง

การศึกษาวิจัยโดยเปรียบเทียบไอซอนกับดาวหางดวงอื่นในอดีต โดยเฉพาะกับดาวหางในกลุ่มที่เป็นดาวหางน้องใหม่เช่นเดียวกัน ทำให้นักดาราศาสตร์บางส่วนเชื่อว่ามีโอกาสค่อนข้างสูงที่นิวเคลียสของไอซอนจะแตกก่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด ผลการวัดความสว่างของไอซอนตลอดหลายเดือนที่ผ่านมาก็ดูเหมือนจะดำเนินมาตามเส้นทางดังกล่าว

วันที่ 14 พ.ย. ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ มีรายงานว่าความสว่างและอัตราการระเหิดของน้ำแข็งบนดาวหางดวงนี้ได้เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ไอซอนสว่างจนถึงระดับที่เริ่มเห็นได้ด้วยตาเปล่าภายใต้ท้องฟ้าที่มืดสนิท แต่การสังเกตอาจทำได้ยากขึ้น เนื่องจากดาวหางเคลื่อนต่ำลงทุกวัน

ความสว่างที่เพิ่มขึ้นแทบจะฉับพลันนี้เริ่มมีสัญญาณมาตั้งแต่วันที่ 13 พ.ย. และเห็นได้ชัดเจนในวันที่ 14 พ.ย. ซึ่งอาจเป็นข่าวดีหรือข่าวร้ายก็ได้

ข่าวดี คือ อาจเป็นไปตามผลงานวิจัยเผยแพร่เมื่อต้นเดือน ต.ค. ซึ่งมาจากการสังเกตด้วยกล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิล นักดาราศาสตร์ส่วนหนึ่งมีความเห็นว่าดาวหางไอซอนอาจหมุนรอบตัวเองโดยหันขั้วเข้าหาดวงอาทิตย์ ช่วงที่ผ่านมาจึงมีด้านเดียวที่ถูกแสงอาทิตย์ ขณะนี้ไอซอนอาจเริ่มหันอีกด้านหนึ่งเข้าหาดวงอาทิตย์ ทำให้น้ำแข็งด้านนั้นเริ่มระเหิด ดาวหางจึงสว่างขึ้นมาก ข่าวร้าย คือ นิวเคลียสของไอซอนอาจเริ่มแตก ทำให้น้ำแข็งที่อยู่ภายในถูกความร้อนจนระเหิด ปล่อยแก๊สและฝุ่นออกมาในปริมาณมาก อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานว่าได้เกิดเหตุการณ์เช่นนี้ในขณะที่เขียนบทความ

นักดาราศาสตร์จับตาดูไอซอนอย่างใกล้ชิด หากนิวเคลียสของดาวหางยังเป็นปกติ ก็มีความเป็นไปได้ที่ดาวหางอาจผ่านจุดใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด แล้วสว่างขึ้นมากในช่วงต้นเดือนถึงกลางเดือน ธ.ค. ให้พอจะสังเกตได้ แม้อยู่ใกล้ขอบฟ้าเมื่อดูจากประเทศไทย

ตำแหน่งดาวหางที่ต่ำลงทุกวัน แสงสว่างของท้องฟ้าก่อนรุ่งอรุณ และแสงจันทร์ข้างแรมที่รบกวนตลอดสัปดาห์ จะเป็นอุปสรรคสำคัญที่อาจทำให้การสังเกตดาวหางดวงนี้ทำได้ยากขึ้น ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับว่าดาวหางจะสว่างเพิ่มขึ้นมากและเร็วแค่ไหน หรือในทางตรงกันข้าม ดาวหางไอซอนอาจจางลงก็ได้ เนื่องจากนิวเคลียสแตกสลายแบบเดียวกับดาวหางหลายดวง ในกรณีนี้ ดาวหางเลิฟจอยจึงเป็นตัวเลือกที่น่าสนใจสำหรับผู้ที่มีกล้องสองตา

ผู้สนใจสามารถติดตามความเคลื่อนไหวล่าสุดได้ที่เว็บไซต์สมาคมดาราศาสตร์ไทย–thaiastro. nectec.or.th

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (17–24 พ.ย.)

ดาวศุกร์สว่างเด่นอยู่ทางทิศตะวันตกในเวลาหัวค่ำ เริ่มเห็นได้ตั้งแต่ท้องฟ้ายังไม่มืด ตกลับขอบฟ้าในเวลาก่อน 3 ทุ่มเล็กน้อย ดาวพฤหัสบดีอยู่ในกลุ่มดาวคนคู่ โผล่เหนือขอบฟ้าตะวันออกตั้งแต่ 3 ทุ่มครึ่ง แต่อาจต้องรออีกประมาณครึ่งชั่วโมง ดาวพฤหัสบดีจึงจะเคลื่อนสูงขึ้นให้เห็นได้ชัด ดาวอังคารอยู่ในกลุ่มดาวสิงโต เริ่มเห็นดาวอังคารอยู่เหนือขอบฟ้าราวตี 2 ครึ่ง

ดาวพุธเคลื่อนห่างจากดวงอาทิตย์จนสังเกตได้เหนือขอบฟ้าตะวันออกในเวลาเช้ามืด วันที่ 18 พ.ย. ดาวพุธทำมุมห่างจากดวงอาทิตย์มากที่สุด จึงเป็นช่วงที่สังเกตได้ดีที่สุด แต่ก็อาจเห็นได้ไม่ง่ายนัก เพราะบริเวณใกล้ขอบฟ้ามักมีเมฆหมอกปกคลุม

หลังจันทร์เพ็ญในคืนลอยกระทงจะเข้าสู่ข้างแรม ดวงจันทร์อยู่บนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด วันที่ 18 พ.ย. ดวงจันทร์อยู่ทางซ้ายมือของกระจุกดาวลูกไก่ในกลุ่มดาววัวที่ระยะ 6 องศา วันถัดไปผ่านใกล้ดาวอัลเดบารัน ซึ่งเป็นดาวสว่างในกลุ่มดาวเดียวกันที่ระยะ 3 องศา จากนั้นวันที่ 22 พ.ย. ดวงจันทร์อยู่เคียงข้างดาวพฤหัสบดีที่ระยะ 6 องศา