กรณีไฟดับภาคใต้

ส่วนหนึ่งของความเชื่อมั่นในระบบเศรษฐกิจไทยคือความมั่นคงของระบบไฟฟ้า แต่เมื่อคืนวันที่ 21 พ.ค.ที่ผ่านมา ได้เกิดเหตุไฟฟ้าดับในบริเวณกว้างและต่อเนื่องหลายชั่วโมง (Black Out) ต่างจากไฟตกไฟดับชั่วคราวที่เกิดขึ้นปกติ ทำให้สงสัยกันมากว่าเกิดอะไรขึ้น? มีวาระซ่อนเร้นไหม? จะเกิดขึ้นอีกเมื่อไร?

กฟผ.และรัฐมนตรีบอกว่ารากฐานของปัญหาคือ ภาค ใต้มีกำลังผลิตไฟฟ้าไม่เพียงพอ และการขยายก็ถูกต่อต้าน

แต่ภายใต้ข้อจำกัดนี้ เป็นหน้าที่ของทั้ง กฟผ. และ กฟภ. (การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค) ที่จะต้องออกแบบและบริหารระบบการจ่ายไฟฟ้าให้มั่นคง รวมถึงมีแผนรองรับสถานการณ์ปัญหาต่างๆ ที่เหมาะสมและปฏิบัติได้จริง (Business Contingency and Continuity Plan) ซึ่งต้องครอบคลุมสถานการณ์ปัญหา (Scenario) ทั้งที่เกิดขึ้นได้บ่อย กับที่ไม่น่าเกิดขึ้น แต่หากเกิดขึ้นแล้วจะมีผลกระทบมาก

มีคำถามว่าทำไมตัวเลขกำลังผลิตภาคใต้ในเว็บของกรมพัฒนาพลังงานทดแทนฯ 2,429 MW ต่างจากของ กฟผ. 2,115 MW และทำไมการผลิตจริงต่ำกว่ามาก กำลังผลิตเป็นเรื่องของนิยาม ส่วนการซ่อมบำรุงปกติจะทยอยเกิดขึ้นตามแผนงาน แต่มีบางส่วนที่ไม่อยู่ในแผนซึ่งเป็นตัวชี้วัดประสิทธิภาพ ทำให้สามารถผลิตได้จริงต่ำกว่ากำลังผลิต

ขณะที่กำลังผลิตภาคใต้ใช้ได้เพียง 1,600 MW ได้มีการปิดซ่อมสายส่งไฟฟ้า 500 KV จากภาคกลางสู่ภาคใต้ในวันนั้นเวลา 08.27 น. ซึ่งเป็น 1 ใน 2 วงจร 500 KV ที่มีอยู่ ทั้งนี้ ความเสี่ยงว่าสายนี้จะเกิดปัญหาทำให้ไฟฟ้าจากภาคกลางมาไม่ได้ ถือว่ารับได้เพราะมีระบบสำรองที่ตกลงไว้กับมาเลเซียรวม 380 MW ผู้ว่าฯ ยืนยันว่าหากไม่ซ่อมสายส่งโดยเร็วปัญหาอาจบานปลายได้

จากความเสี่ยงก่อนเกิดเรื่องมาถึงเหตุการณ์จริง ปัญหาเริ่มต้นจากฟ้าผ่าเวลา 17.26 น. ซึ่งอาจจะสุดวิสัยเพราะฟ้าเกิดผ่า “เฉียง”! ไม่ผ่านเข้าสายส่งเส้นบนที่เป็นสายล่อฟ้า ทำให้ “ลูกถ้วย” หรือฉนวนในสายส่งเส้นข้างใต้แตกร้าวเกิดไฟฟ้าลัดวงจร ทำให้ระบบตัดโดยอัตโนมัติ ทั้งนี้ กฟผ.ยืนยันว่าไม่มีปัญหาลูกถ้วยด้อยคุณภาพเหมือนในอดีต

แต่ปรากฏว่าแผนรองรับ ทั้งการวางระบบก่อนเหตุการณ์และระบบการตอบสนองต่อเหตุการณ์ไม่สามารถป้องกันและลดความรุนแรงของ Black Out ได้ ตั้งแต่ปัญหาทางเทคนิค เช่น เรื่องคุณภาพไฟฟ้าที่ไม่พอดีทำให้เกิดปัญหาในการจ่ายไฟใหม่ การปลดโหลดเพื่อป้องกัน Black Out และการป้อนไฟกลับเข้าระบบหลัง Black Out ซึ่งเป็นเรื่องของการเชื่อมโยงระหว่าง กฟผ. กับ กฟภ.ที่ถูกชี้แจงว่า “คนละกระทรวง” รวมทั้งปัญหาของการไม่สามารถใช้ไฟฟ้าสำรองจากมาเลเซียได้ทันท่วงที

ในการจ่ายไฟสำรองจากมาเลเซีย 380 MW นั้น พอเริ่มต้นระบบก็ตัด (แม้ใช้อยู่แล้ว 30 MW) เพราะเกิดปัญหาจากฟากมาเลเซีย แต่ยังมีอีกส่วนคือการต้องมาเจรจากันเป็นชั่วโมงๆ ในคืนนั้นว่าจะคิดราคากันอย่างไรกรณีที่เราต้องใช้ไฟฟ้าจำนวนมากหลายชั่วโมง นอกเหนือไปจากการสนับสนุนแบบอัตโนมัติชั่วคราว เช่น 12 นาที ที่มาเลย์เคยใช้เรา 30 ครั้ง และเราเคยใช้เขา 10 ครั้ง

สงสัยว่าทำไมไม่มีการตรวจสอบระบบทั้งหมดล่วงหน้า (รวมถึงมาเลเซียด้วย) ก่อนที่จะลงมือปิดซ่อมสายส่ง 500 KV เช้านั้น? แล้วจะสามารถตกลงสูตรและหลักเกณฑ์กำหนดค่าไฟฟ้าที่จะซื้อจากมาเลเซียก่อนเกิดเหตุแบบนี้ได้หรือไม่?

อนึ่ง การที่มาเลเซีย “ปลดสายส่ง” อัตโนมัติหลัง 1.3 วินาที ทำให้ระบบไฟฟ้าซึ่งเชื่อมโยงระหว่างภาคกลางภาคใต้สูญเสียเสถียรภาพ ส่งผลให้ไฟดับทั้ง 14 จังหวัด

ความต้องการไฟฟ้าในภาคใต้เพิ่มขึ้นร้อยละ 6 ต่อปี โดยเฉพาะชายฝั่งอันดามันที่การท่องเที่ยวเป็นตัวขับเคลื่อนเศรษฐกิจ การจ่ายไฟฟ้าต้องพึ่งพาภาคกลาง แต่ระบบสายส่งเป็นคอขวดตามภูมิประเทศ กฟผ.จึงมีแผนพัฒนาโรงไฟฟ้าหลักในภาคใต้ และขยายระบบส่งและปรับปรุงระบบส่งให้มีความมั่นคงยิ่งขึ้น โดยคาดว่าจะ “เป็นหลักประกันและลดความเสี่ยงต่อระบบไฟฟ้าให้แก่ภาคใต้ในระยะยาว”

การสื่อสารกับประชาชนเป็นสิ่งสำคัญมากเมื่อเกิดเหตุหรือเมื่อคาดคะเนได้ว่าอาจจะเกิดภาวะวิกฤต นอกจากจะเตือนให้ประชาชนเตรียมพร้อมโดยไม่ตื่นตระหนกแล้ว ยังอาจขอความร่วมมือเพื่อป้องกันไม่ให้ปัญหายืดเยื้อหรือรุนแรงขึ้น เช่น ประกาศขอให้ช่วยกันลดการใช้ไฟฟ้า เพราะช่วงแรกหลังฟ้าผ่ายังสามารถจ่ายไฟได้จนกระทั่งการใช้ไฟฟ้าเพิ่มสูงขึ้น

นอกจากนี้ ทั้งหน่วยงานและรัฐบาลต้องสื่อสารและสร้างความเข้าใจเรื่องความจำเป็นของการสร้างโรงไฟฟ้าใหม่ ไม่ใช่พูดเชิงข่มขู่หรือประชดตามที่เป็นข่าว จนทำให้หลายคนคิดว่ารัฐบาลจงใจตัดไฟสั่งสอนคนใต้ ทำให้สงสัยว่าจะมีวาระซ่อนเร้น

กฟผ.ชี้แจงว่าต้องให้ “พิจารณากระจายอำนาจการสั่งดับไฟเฉพาะจุดในบางบริเวณเพื่อป้องกันไฟดับในพื้นที่ส่วนใหญ่เมื่อเกิดสถานการณ์ฉุกเฉิน” แต่ กฟภ.แจกเอกสารแจงรายละเอียดของกระบวนการดังกล่าวที่มีอยู่แล้ว เรื่องปฏิบัติการในภารกิจสำคัญขนาดนี้ ผู้บริหารหน่วยงานสมควรคุยกันเองในทุกระดับ โดยเฉพาะเมื่อเกิดเหตุสุดวิสัย บทบาทของรัฐมนตรี หรือคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงานน่าจะอยู่แค่ระดับนโยบาย

หากทั้งสองรัฐวิสาหกิจได้ปรับปรุงแผนรองรับและการสื่อสารก็จะเรียกความเชื่อมั่นกลับคืนมาได้ และหากทำความเข้าใจเรื่องการสร้างโรงไฟฟ้าได้ก็จะเพิ่มความมั่นคงในระยะยาวด้วย