แรงกระแทกระหว่างอิหร่านกับชาติตะวันตกจะกระทบถึงไทยอย่างไร

ปมปัญหาระหว่างอิหร่านกับชาติตะวันตกที่คุกรุ่นอยู่หลายปี ในที่สุดได้ปะทุขึ้นแล้วเมื่อปลายเดือน พ.ย. 2554 ที่ผ่านมา

โดย..สุรงค์ บูลกุล

ด้วยเชื้อไฟในประเด็นโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่าน พันธมิตรชาติตะวันตก และสหภาพยุโรป ถูกอิหร่านตอบโต้ด้วยการขู่ปิดช่องแคบฮอร์มุซ เส้นเลือดใหญ่ในการลำเลียงน้ำมันของโลก หลังอิหร่านถูกสหรัฐ อังกฤษ แคนาดา กดดันอย่างหนัก ด้วยมาตรการคว่ำบาตรการนำเข้าน้ำมันดิบ และการห้ามทำธุรกรรมด้านการเงิน

อุณหภูมิความขัดแย้งพุ่งสูงขึ้น เมื่อประเทศในยุโรปจะใช้มาตรการคว่ำบาตรการนำเข้าน้ำมันดิบจากอิหร่าน ซึ่งจะมีผลบังคับใช้ในวันที่ 1 ก.ค.นี้ สอดรับกับที่สหรัฐใช้กับอิหร่าน นอกจากนี้แล้วสหรัฐยังเขย่าขวัญอิหร่าน ด้วยการชวนจีนกับญี่ปุ่นเข้าร่วมวงด้วย ขณะเดียวกันก็พยายามหาทางออกเรื่องปริมาณน้ำมันดิบที่จะขาดหายไป ด้วยการเตรียมแผนฉุกเฉินใช้น้ำมันสำรองทางยุทธศาสตร์ และเริ่มมองหาการนำเข้าน้ำมันดิบจากประเทศอื่นมาทดแทน โดยเฉพาะจากซาอุดีอาระเบีย

แรงกดดันข้างต้นกลายเป็นแรงส่งให้อิหร่านออกมาขู่ที่จะหยุดส่งออกน้ำมันดิบให้แก่สหภาพยุโรป เป็นการขู่คำรบสองต่อจากการขู่ที่จะปิดช่องแคบฮอร์มุซก่อนหน้านี้ แต่กระสุนนัดนี้ของอิหร่านกลายเป็นกระสุนด้าน เมื่อสหภาพยุโรปไม่สนคำขู่ของอิหร่าน แต่กลับเพิ่มเชื้อไฟด้วยประกาศที่ให้ประเทศสมาชิกของตนยกเลิกนำเข้าน้ำมันดิบของอิหร่านในทันทีสำหรับสัญญา ใหม่ ส่วนสัญญาที่มีอยู่เดิมก็ให้ยกเลิกให้เสร็จสิ้นภายในวันที่ 1 ก.ค. 2555

กล่าวโดยสรุป ที่ผ่านมาสหภาพยุโรปมีแนวโน้มคล้อยตามสหรัฐ แม้ในระยะเริ่มต้นจะไม่ยอม ซึ่งน่าจะมาจากเหตุผลทางการเมืองและสภาพเศรษฐกิจของสหภาพยุโรปเอง ซึ่งมีความจำเป็นที่จะต้องขอความช่วยเหลือจากสหรัฐเพื่อพยุงเศรษฐกิจ ประกอบกับความต้องการพลังงานของยุโรปลดน้อยลง จากภาวะเศรษฐกิจถดถอย น่าจะเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้สหภาพยุโรปเอออวยไปกับสหรัฐในกรณีนี้

ส่วนจีน อินเดีย ก็ยังสงวนท่าที แต่ก็ยังมีความเกรงใจสหรัฐอยู่ เป็นแบบถ้อยทีถ้อยอาศัย แต่การที่จะตัดความสัมพันธ์กับอิหร่านเลยก็อาจจะมีข้อจำกัดในเรื่องของความต้องการน้ำมัน เนื่องจากจีนยังต้องพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันดิบจากอิหร่านถึง 11% หรือประมาณ 5.5 แสนบาร์เรลต่อวัน ในขณะที่อินเดียก็มีการนำเข้าน้ำมันดิบจากอิหร่านถึง 3.8 แสนบาร์เรลต่อวัน หรือประมาณ 12% ของการนำเข้า

ขณะที่ญี่ปุ่นเองก็ยังต้องดิ้นรน ต้องลดการนำเข้าน้ำมันดิบจากอิหร่านและหันไปซื้อจากซาอุดีอาระเบียและสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ซึ่งยังมีความสามารถในการผลิตน้ำมันเพิ่มขึ้นอีก 3 ล้านบาร์เรลต่อวันจากปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม ญี่ปุ่นคงไม่กล้าตัดสัมพันธ์กับคู่ค้าที่สำคัญอย่างอิหร่าน ยังคงต้องพึ่งพาน้ำมันดิบจากอิหร่าน ซึ่งมีปริมาณประมาณ 6% ของการนำเข้าน้ำมันดิบของญี่ปุ่น

ความขัดแย้งระดับโลกที่เกิดขึ้นแถวเส้นเลือดใหญ่สายพลังงาน ส่งผลให้ตลาดกังวลว่าน้ำมันจะขาดแคลน และต่างคาดเดาอุณหภูมิในใจของอิหร่านว่าจะเดินเกมการปิดเปิดช่องแคบฮอร์มุซอย่างไร ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลให้ราคาน้ำมันดิบทะยานสูงขึ้น

ช่องแคบฮอร์มุซ เป็นช่องแคบที่มีความสำคัญมาก ที่จริงแล้วในส่วนที่แคบที่สุดนั้นมีความกว้างเพียง 20 กว่าไมล์ โดยทางทฤษฎีแล้ว ถ้าใช้เรือ VLCC มาจมเรียงกันประมาณ 15-20 ลำ ก็สามารถที่จะปิดเส้นทางการเดินเรือในช่องแคบได้ ความสำคัญของช่องแคบนี้ก็คือ น้ำมันประมาณ 17 ล้านบาร์เรล หรือประมาณ 35% ที่ซื้อขายกันในตลาดโลกจะต้องผ่านช่องแคบนี้เป็นหลัก ถ้าหากช่องแคบนี้ไม่สามารถที่จะเดินเรือได้ก็จะทำให้เกิดการขาดแคลนน้ำมัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศอุตสาหกรรม

สำหรับประเทศไทย แม้ว่าจะมีการใช้น้ำมันดิบของอิหร่านน้อย แต่เราก็จำเป็นต้องพึ่งพาการเดินเรือผ่านทางช่องแคบฮอร์มุซเช่นกัน ประเทศไทยเรานำเข้าน้ำมันดิบจากตะวันออกกลาง 6.19 แสนบาร์เรลต่อวัน หรือ 78% (ตัวเลขจากกรมธุรกิจพลังงาน ปี 2554) เพราะฉะนั้นจะมีผลกระทบโดยรวมในการนำเข้าอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

หากอิหร่านปิดช่องแคบฮอร์มุซสำเร็จ จะเป็นปัจจัยบวกในเรื่องความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ ซึ่งจะทำให้น้ำมันตึงตัวขึ้น โดยไม่สามารถหาแหล่งน้ำมันมาทดแทนได้อย่างเพียงพอ สำหรับพลังงานชีวมวล (ผลิตได้ทั้งโลกประมาณ 1.5 ล้านบาร์เรลต่อวัน) ก็ยังมีน้อยมาก ห่างไกลจากการนำมาทดแทนน้ำมันดิบได้ทันท่วงที หากมีการปิดช่องแคบจริง ราคาก็น่าจะปรับสูงขึ้นอีกประมาณ 50 เหรียญสหรัฐ มาอยู่ในระดับ 150-160 เหรียญสหรัฐต่อบาร์เรลเลยทีเดียว

และถ้าไม่มีการปิดช่องแคบฮอร์มุซ ในท่ามกลางภาวะเศรษฐกิจของยุโรปที่ยังไม่มี ความชัดเจน ปริมาณน้ำมันที่ยังมีอยู่มากในตลาดคงจะทำให้ราคาน้ำมันยังรักษาระดับอยู่ที่ 110-120 เหรียญสหรัฐต่อบาร์เรล ซึ่งถ้าความตึงเครียดลดระดับลง ราคาน้ำมันก็น่าจะอยู่ในระดับ 110 เหรียญสหรัฐต่อบาร์เรล ซึ่งเป็นราคาในปัจจุบัน

สำหรับประเทศไทยเรามีการพึ่งพาน้ำมันดิบจากตะวันออกกลาง 78% โดยนำเข้าจากทุกประเทศในตะวันออกกลาง ได้แก่ สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ (ยูเออี) โอมาน ซาอุดีอาระเบีย อิรัก อิหร่าน กาตาร์ โอมาน คูเวต และเยเมน ซึ่งหลักๆ แล้วการปิดช่องแคบฮอร์มุซก็จะมีผลกระทบ แต่อย่างไรก็ตาม ยูเออี ซึ่งเป็นประเทศที่เรานำเข้าน้ำมันดิบหลัก ก็กำลังก่อสร้างท่อส่งน้ำมันระยะทางประมาณ 360 กม. จากเมืองอาบูดาบีจนถึงเมืองฟูไจราห์ ซึ่งอยู่ใต้ช่องแคบฮอร์มุซ มีกำลังการส่งน้ำมันได้ถึง 1.5 ล้านบาร์เรลต่อวัน ซึ่งจะเป็นการลดความจำเป็นที่จะต้องนำเรือผ่านช่องแคบเพื่อไปรับน้ำมันดังกล่าว

แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นเราก็ยังมีความจำเป็นที่จะต้องเตรียมการจัดหาน้ำมันที่มีความหลากหลาย เช่น น้ำมันดิบจากประเทศแอฟริกา รัสเซียตะวันออก อินโดนีเซีย และออสเตรเลีย มาทดแทนในกรณีที่อุปทานน้ำมันจากตะวันออกกลางหยุดชะงักไป

แนวโน้มความเป็นไปได้ของการปิดช่องแคบฮอร์มุซ เป็นมุมมองทางภาคทฤษฎี แต่ในทางปฏิบัติก็ยังมีความยากลำบาก เนื่องจากประเทศมหาอำนาจมีกองทัพเรือและเรือดำน้ำที่จะปกป้องไม่ให้อิหร่านสามารถมาจมเรือบรรทุกน้ำมันขนาด VLCC เพื่อปิดช่องแคบได้ แต่ก็คงจะมีกระแสการต่อต้าน ซึ่งอาจจะขยายผลถึงการต่อสู้ทางด้านขีปนาวุธ แต่อย่างไรก็ตาม การที่สหรัฐหรือพันธมิตรจะส่งกองทัพเข้าไปบุกอิหร่านก็มีความเป็นไปได้น้อยเช่นกัน เนื่องจากปีนี้เป็นปีที่มีการเลือกตั้ง คงไม่มีประเทศไหนที่มีความพร้อมที่จะเข้าร่วมทำสงครามระยะยาว และสามารถใช้งบประมาณไปในการสู้รบ โดยเฉพาะทางยุโรป ซึ่งก็อ่อนแอทางภาวะเศรษฐกิจ ส่วนรัสเซียกับจีนก็มีท่าทีที่ยืนอยู่ตรงข้าม ไม่สนับสนุนการคว่ำบาตรตั้งแต่ต้นมาแล้ว คงไม่เข้าร่วมสู้รบด้วย

แต่ประเทศไทยคงจะต้องวางตัวเป็นกลางในเรื่องการคว่ำบาตร เนื่องจากอิหร่านเป็นคู่ค้าที่สำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเป็นผู้นำเข้าข้าวรายสำคัญของประเทศไทย โดยตัวเลขล่าสุดของสภาหอการค้าแห่งประเทศไทย (ม.ค.ก.ย. 2554) ไทยส่งออกข้าวไปอิหร่านคิดเป็นมูลค่าถึง 4,810 ล้านบาท การปิดช่องแคบก็เท่ากับเป็นการปิดเส้นทางการขนส่งสินค้าเกษตรจากไทยไปยังอิหร่านด้วย ก็จะเป็นดาบสองคม เพราะฉะนั้นก็จะต้องมีการเตรียมคิดเรื่องนี้ด้วย เราจะต้องเตรียมพร้อม ถึงแม้ว่าโอกาสที่จะเกิดน้อย แต่เราต้องมีการเตรียมพร้อม

กลับมาที่ความมั่นคงทางด้านพลังงานของบ้านเรา เราคงต้องมาทบทวนว่าวันนี้การพึ่งพาทางด้านน้ำมันของประเทศเป็นอย่างไร การพัฒนาเรื่องพลังงานชีวภาพ โดยมุ่งขับเคลื่อนประเทศให้เป็นผู้นำด้านเกษตรกรรมพลังงานต่อไปในอนาคตเป็นสิ่งที่ต้องทำให้เป็นรูปธรรมก่อนที่จะสายเกินไป