ชะตากรรมของสายน้ำความฝันของเด็กน้อย

เกาะแก่งเริ่มโผล่พ้นให้เห็นผิวหินสีดำมะเมื่อม กระทบกับแดดยามบ่ายคล้อย

โดย...คำปิ่น อักษร

เกาะแก่งเริ่มโผล่พ้นให้เห็นผิวหินสีดำมะเมื่อม กระทบกับแดดยามบ่ายคล้อย น้ำเริ่มลดระดับลงไปแล้ว กิจกรรมริมฝั่งครึกครื้นประหนึ่งว่าเป็นลานประลองฝีมือในการเพาะพันธุ์พืชผักว่าใครจะปลูกได้งามกว่ากัน

ฝ้าย ข้าวโพด มันแกว วางรายเรียงไต่ระดับตลิ่งโขงไล่หลังระดับน้ำที่ลดลงไปอย่างกระชั้นชิดดูระเกะระกะ ผักที่ปลูกกระจายไปทั่วตามแต่ว่ามีดินตะกอนทับถมไปถึงไหน ปีนี้น้ำเอ่อเข้าท่วมจน เลยตลิ่ง ถึงใต้ถุนบ้านที่ปลูกอยู่ ติดริมโขง คนกรุงเทพฯ อาจเดือดร้อนและเป็นผู้ประสบภัย แต่สำหรับที่นี่ บ้านตามุย ต.ห้วยไผ่ อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี ชาวบ้านริมฝั่งโขงกลับรู้สึกเฉยๆ หรือออกจะพอใจที่น้ำหลากมาจนท่วมฝั่ง เพราะมันหมายถึงวิถีการทำเกษตรริมฝั่งอาจจะดีขึ้นกว่าทุกปี

น้ำโขงที่หลากมาได้นำดินตะกอนจำนวนมหาศาลมาด้วย กว่า 5 ปีแล้วที่ระดับน้ำในแม่น้ำโขงไม่เคยเอ่อล้น ทำให้ดินตะกอนค่อนข้างน้อย ต้องลงไปปลูกพืชเกือบถึงท้องแม่น้ำ อีกทั้งยังประสบปัญหาระดับน้ำที่เปลี่ยนแปลงในแต่ละวัน บางครั้งสูงขึ้นร่วมเมตร พืชผักจมมิดหายไปต้องลงแรงกันใหม่ รวมทั้งอุปกรณ์หาปลาที่เสียหายจากระดับน้ำที่ผันผวนด้วยเช่นกัน

ความครึกครื้นในช่วงเวลาน้ำลดตั้งแต่เดือน พ.ย.เป็นต้นมา ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับผู้ใหญ่เท่านั้น เด็กๆ ที่นี่ก็รู้สึกสนุกสนานกับฤดูกาลนี้เช่นเดียวกัน เพราะเป็นช่วงที่สายน้ำให้ความรู้สึกปลอดภัยและไม่อันตรายเกินไปสำหรับลูกแม่น้ำวัยเยาว์ การได้ล่องเรือหาปลาด้วยตัวเองช่างเป็นความสนุกสนานและท้าทายยิ่ง ถ้าหากว่าได้ปลาตัวโตๆ นั่นหมายถึงเงินที่พวกเขาจะได้ติดกระเป๋าไปโรงเรียนด้วย

หลังเลิกเรียน เด็กๆ มักจะชวนกันลงโขงไปหาปลา กิจกรรมมีให้ทำมากมาย ตื่นเต้น ท้าทาย และคล้ายๆ แข่งขันประลองความเจ๋งในเรื่อง “ความหมาน” กันด้วยซ้ำ

หมาน ในที่นี้คือ คนที่หาปลาเก่ง ได้บ่อย และตัวโต เมื่อใครจับปลาได้ก็จะเป็นที่ฮือฮาในกลุ่ม และร่ำลือกันในหมู่บ้าน โดยเฉพาะวันศุกร์มักจะเป็นวันที่เด็กๆ รอคอยให้มาถึงอย่างใจจดใจจ่อ เพราะนั่นหมายถึงวันว่างที่ทำให้พวกเขาทั้งอิ่ม ทั้งสนุก เผลอๆ อาจมีเงินเหลือไปซื้อขนมอีกด้วย

ตอง หรือ ไกรศร ใต้โพธิ์ วัย 14 ปี มักใช้เวลาหลังเลิกเรียนหรือในวันหยุด ออกเรือหาปลา เขาเล่าว่าขับเรือเป็นตั้งแต่ตอนเป็นเด็กตัวเล็กๆ เวลาพ่อออกไปหาปลา ตองมักจะขอติดตามไปด้วย และพ่อสอนให้เขารู้ถึงวิธีขับเรือ วิธีการหาปลา หลายอย่างพ่อเป็นคนสอน และส่วนหนึ่งมาจากการสังเกตของเขาเอง

“ตอนแรกๆ ที่หัดขับเรือก็กลัวบ้างเหมือนกัน แต่พอนานไปเริ่มชิน ผมสังเกตจุดอันตรายต่างๆ ที่พ่อสอนเอาไว้ พ่อบอกว่าเวลาใส่เบ็ด ใส่มอง ให้สังเกตจุดสำคัญๆ เอาไว้ เช่น ต้นไม้ หิน ดอนต่างๆ เราจะได้ไม่ลืมจุด ที่สำคัญคือ จำป่อมมองของตัวเองเอาไว้” ตอง เล่าถึงการเรียนรู้นอกห้องเรียนตามวิถีของลูกน้ำโขง ส่วนป่อมมองที่เขาพูดถึง คือ ถังน้ำ หรือขวดพลาสติกที่ลอยโผล่พ้นบนผิวน้ำเพื่อแสดงจุดที่วางเครื่องมือไว้ และยังช่วยไม่ให้เครื่องมือหาปลาจมหายไปกับสายน้ำ

“ผมชอบใส่เบ็ดที่สุด รองลงมาคือ หว่านแห เพราะใส่เบ็ดง่ายนัก แค่ต่อเชือกผูกโยง เว้นช่องให้พอดี แค่นี้ก็ได้เบ็ดราวแล้ว ตอนเย็นลงไปเสียบเหยื่อ พอเช้าก็ออกไปดูว่ามีปลาอะไรมากินเบ็ด” ลูกน้ำโขงสืบทอดชีวิตตามบรรพชน แต่ตองไม่ชอบใส่มอง หรือใช้ตาข่ายดักปลา เพราะเขาคิดว่ามันยุ่งเหยิง ยุ่งยาก อาจขาดได้ และนั่นมันจะทำให้เขาโดนพ่อดุได้ ปลาที่ตองใส่เบ็ดได้มีหลากหลาย แต่ที่ได้เป็นประจำ คือ จำพวกปลายอน ปลากด ปลาเผาะ

“แต่ที่ผมภูมิใจที่สุด คือ ตอนจับได้ปลาเคิงหนัก 1 กิโล เราเอาไปต้มกิน ไม่ขาย เอาไปต้มที่บ้านป้า อิ่มกันทุกคน” เด็กชายหัวเราะเมื่อนึกถึงบรรยากาศในวันนั้น ตอง บอกว่า เวลาไปหาปลา จะไปกันตั้งแต่ 2 คนขึ้นไปจนถึง 4 คน ปลาไม่ได้มีเฉพาะที่แม่น้ำโขงเท่านั้น บนภูเขา ตามลำห้วยก็ชวนกันไปใส่เบ็ด มีทั้งเบ็ดปลาช่อน เบ็ดกบ ได้มาก็จะแบ่งปันกันในกลุ่ม ถ้าได้น้อยก็ทำกินร่วมกัน

“สนุกครับ น้ำลดไม่อันตรายก็ลงโขง หากน้ำโขงเอ่อท่วมไหลแรง พวกเราก็ขึ้นภู หากินตามลำห้วย”

วัฏจักรชีวิตของชาวตามุย ไม่ได้มีเฉพาะเรื่องราวของผู้ใหญ่เท่านั้นที่น่าสนใจ หากแต่ยังมีมุมเล็กๆ ของเด็กๆ ที่คอยเรียนรู้และสะสมประสบการณ์การอยู่กับธรรมชาติ โลกภายนอกอาจจะเจริญก้าวไกลไปกับเทคโนโลยีสมัยใหม่ รูปแบบใหม่ๆ แต่สำหรับเด็กๆ ที่นี่ พวกเขายังสนุกสนานกับการใช้ชีวิตลูกของแม่น้ำ และพร้อมที่กล้าแกร่งถักทอสะสมบทเรียนในชีวิตจริงไปเรื่อยๆ

“ผมฝันว่าอยากจับปลาเคิงตัวละ 20 กิโลให้ได้ครับ” ตอง ตอบด้วยรอยยิ้มเปี่ยมหวังในชีวิตพรานปลา หลังจากนิ่งคิดอยู่นานเมื่อฟังคำถามถึงความฝันสูงสุด

ในวันที่แม่น้ำโขงยังไหลอย่างอิสระ ไร้เขื่อนขวางกั้น เด็กชายวัย 14 ฝันถึงปลาตัวใหญ่ตามธรรมชาติที่คงอยู่คู่คนริมโขง ซึ่งในวันเด็กปีนี้ตองจะเป็นเสียงหนึ่งที่สะท้อนวิถีชีวิตลูกน้ำโขงให้ผู้ใหญ่ได้รับทราบร่วมกับเด็กๆ ชาติพันธุ์อีกหลากหลาย อาทิ เด็กริมแม่น้ำสาละวิน ในเวที “วิถีชีวิตของเด็กสองฝั่งโขง...แม่น้ำ พรมแดน สัญชาติ” ซึ่งจัดขึ้นริมแม่น้ำโขง บริเวณบ้านตามุย อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี