เศรษฐกิจ กับ จิตอาสา

เครือข่ายผู้ประสบภัยสึนามิเข้าสนับสนุนการช่วยเหลือในมหาอุทกภัยภาคกลาง

โดย..พิริยะ ผลพิรุฬห์ 

จุดแรกที่พวกเราไป คือ ศูนย์ปฏิบัติการช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย (ศปภ.) ทำให้หวนคิดถึงช่วง 5 วันแรกของสึนามิเมื่อ 7 ปีก่อน ของบริจาคกองเป็นภูเขา มีคนจิตอาสาช่วยเหลือกันมากมาย มีระบบการเบิกจ่ายโดยขั้นตอนการขออนุมัติจากคนคนเดียว ไม่มีบัตรไม่มีสิทธิได้รับ ไม่มีคนรับรองไม่ได้ของบริจาค ระบบราชการทั้งหมดทุ่มสรรพกำลังไปกับการบริหารจัดการของบริจาค

ภาพเดิมๆ ที่คอยทิ่มแทงหัวใจผู้ประสบภัยอย่างผมตลอดมา 7 ปีเต็มๆ และมันคอยทิ่มแทงอยู่ทุกครั้งที่เกิดภัยพิบัติ ระบบนี้เมื่อไหร่รัฐไทยถึงจะทบทวน สรุปบทเรียนเพื่อการเปลี่ยนแปลงได้เสียที จะตายกันอีกเท่าไหร่ จะเกิดอีกสักกี่หนถึงจะยอมจำนนต่อธรรมชาติ ยอมกระจายการจัดการ ยอมรับสิทธิชุมชน ยอมรับสิทธิความเป็นมนุษย์ ว่าเขาต้องได้รับการดูแล

“เขาประกาศให้เขตผมอพยพแล้ว เขาบอกหากไม่อพยพเขาจะตัดความช่วยเหลือทั้งหมด เราจะทำอย่างไรกันดี” ชายคนหนึ่งลุกขึ้นถามในที่ประชุมของชุมชนเคหะบางบัว

“ป้าไม่ไปหรอก เพราะหลานพาป้าไปแล้วที่ศูนย์พักพิง เขาดูแลเราดี ป้าไม่ใช่ผู้ดี บางครั้งป้านึกว่าป้าเป็นผู้ป่วยด้วยซ้ำ เพราะเช้าตื่นมารอข้าวเช้า กลางวันนั่ง นอน รอข้าวเที่ยง บ่ายนอนพักกลางวัน รอข้าวเย็น ป้าก็ว่าป้าไม่ได้ป่วย อยู่ได้ 7 วันกลับบ้านดีกว่า มีมือมีขาทำอะไรได้อีกเยอะ” ป้าแย่ง เล่าให้ฟัง แล้วคำถามก็พรั่งพรูออกมามากมาย “เราไม่ไป เราจะอยู่อย่างไรดี เราจะเตรียมอย่างไร ทำไงดีครับ บทเรียนสึนามิจะแนะนำอะไรเราได้บ้าง” คำถามสุดท้ายที่ออกจากปากแกนนำชุมชน ทำให้ทีมเราชาไปทั้งตัวเหมือนกัน ว่าประสบการณ์เราจะช่วยเขาได้แค่ไหน

“สิ่งที่เราควรทำเป็นอย่างแรกในสถานการณ์ที่มาถึงขั้นนี้แล้วนะครับ” (น้ำสูง 10 เซนติเมตร) ผมเริ่มกระบวนการเรียนรู้เลย เมื่อพวกเขาสนใจ และยืนยันที่จะอยู่ให้ได้ภายในชุมชน

1.เราควรรวมกลุ่มกันเพื่อทำข้อมูลชุมชนเรา หากมีแล้วนะครับก็สำรวจเพิ่มเติม เช่นตรงไหนพอจะเป็นที่พักรวมได้บ้าง อาจมีหลายจุดก็ได้ตามความเหมาะสมกับจำนวนสมาชิกในชุมชน ผู้สูงอายุ ผู้ป่วย เด็ก ผู้หญิงเปราะบาง

2.สำรวจเสบียงว่า หากเราจะอยู่ 1 เดือนโดยตัดขาดจากโลกภายนอก เราต้องเตรียมอะไรบ้างเท่าไหร่ และเรามีอะไรอยู่บ้างแล้ว

3.แบ่งบทบาทหน้าที่กันในชุมชน ทีมประสานภายนอก ประสานภายใน ความปลอดภัย เวรยาม แม่ครัว ทีม อสม. (พยาบาล) ยารักษาโรค เครื่องครัว ฝ่ายสุขอนามัย

4.เราต้องมีทีมวิเคราะห์ข้อมูลข่าวสารและเฝ้าระวังด้วย และต้องหาอุปกรณ์ เครื่องมืออะไรไว้บ้างเพื่ออำนวยความสะดวก เช่น เรื่องน้ำ เรื่องไฟฟ้า เรื่องส้วม เรื่องเรือ อื่นๆ นี่คือเรื่องเบื้องต้นในการเตรียมรับมือในภาวะฉุกเฉินขณะนี้ เราต้องลงมือเตรียมทันที รอใครไม่ได้

จากสึนามิถึงมหาอุทกภัย บทเรียนทั้งหมดที่มีพวกเราไปช่วยเหลือเฉพาะหน้าด้านกู้ชีพ กู้ภัย และควบคู่กับการแลกเปลี่ยนที่ช่วยให้เขาช่วยตัวเองได้ด้วย อนาคตเมื่อเข้าช่วงฟื้นฟูพวกเรามีความจำเป็นที่จะต้องไปหนุนเสริมเรื่องชุมชนเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติ เพื่อเขาจะได้ช่วยคนอื่นต่อไป

ครบรอบรำลึก 7 ปีสึนามิ บทเรียนที่ควรจำ กลับไม่มีใครอยากจดจำมัน ไม่มีใครอยากเอาเป็นบทเรียนในการดำรงอยู่ในประเทศนี้ที่มีภาวะเสี่ยงภัยพิบัติ เมื่อคราวครบรอบ 6 ปีสึนามิ รัฐบาลมีนโยบายว่าจะจัดงานรำลึกเป็นปีสุดท้าย เพื่อไม่อยากให้ผู้ประสบภัยต้องระลึกถึงความสูญเสียอีก ยังมีแนวนโยบายต่อว่า การซ้อมอพยพก็ไม่ควรต้องซ้อมทุกปี เพราะไม่รู้เมื่อไหร่จะเกิด ตลอดทั้ง (2554) ปีที่ผ่านมา ไม่มีการซ้อมอพยพหลบภัยเกิดขึ้นใน 6 จังหวัดอันดามันเลย

“นักมวยไม่ซ้อมก็ถูกน็อก” สึนามิแผ่นดินไหวจนเกิดความสูญเสียมีเวลาไม่เกิน 1 ชั่วโมง น้ำท่วมมีเวลากว่า 2 เดือนในการเตรียมตัว มีคนตายมากกว่า 600 คน แล้วเราจะกำหนดอนาคตตนเองให้อยู่ในความเสี่ยงของสังคมไทยภายใต้ระบบรัฐไทยอย่างไรดี

7 ปี บทเรียนสึนามิจากภัยพิบัติในประเทศไทย เครือข่ายผู้ประสบภัยสึนามิได้ขยายตัวออกไปช่วยเหลือพื้นที่ประสบภัยอื่นๆ และผ่าน การแลกเปลี่ยนประสบการณ์กันเองของเครือ ข่ายประชาชน จนเกิดพื้นที่รูปธรรมในหลากหลายรูปแบบ เช่น พื้นที่ชุมชนเมือง จ.อุบลราชธานี ได้มีแผนเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติ และมีอาสาสมัครที่ช่วยเหลือกันกว่า 200 คน ที่ทั้งช่วยกันเองและช่วยเหลือเพื่อนๆ เครือข่ายชุมชนกระเบื้องใหญ่ เกิดแผนเตรียมความพร้อม และแผนบริหารจัดการน้ำ ทั้งฟื้นฟูชุมชนครบวงจร เมื่อภัยเกิดที่ไหนที่นี่ได้ส่งทรัพยากรไปช่วยเหลือเพื่อนๆ และกำลังคนหนุนด้วย

เครือข่ายปทุมธานี หลังจากภัยพิบัติที่ผ่านมาบทเรียนได้ถูกยกระดับขึ้นเป็นเครือข่ายเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติ ที่มีระบบการจัดการภายในและช่วยเหลือกันเอง ช่วยเหลือชุมชนเครือข่ายใกล้เคียง ขณะนี้ยกระดับไปสู่แผนฟื้นฟูชุมชน ด้านพันธุ์พืชต่อไป พื้นที่เครือข่ายรักษ์อ่าวไทยตอนบน มีแผนป้องกันภัยพิบัติ ตั้งแต่แผนป้องกันการกัดเซาะชายฝั่ง แผนรับมือน้ำท่วม แผนพาน้ำลงทะเล แผนช่วยเหลือกู้ชีพ

น้ำท่วมครั้งนี้เครือข่ายรักษ์อ่าวไทยขนสรรพ กำลังและเครื่องมือทั้งหมดประจำในกรุงเทพฯ กว่า 2 เดือน ที่ภาคใต้ก็มีเครือข่ายเขาพนม จ.กระบี่ เครือข่ายชุมชนรอบทะเลสาบสงขลา พื้นที่รูปธรรม ต.ท่าหิน ที่ ต.ขอนคลาน จ.สตูล และที่อื่นๆ อีกมากมาย วันนี้เครือข่ายประชาชนเดินหน้าไปแล้วในหลากหลายมิติ

7 ปีสึนามิ ถึงมหาอุทกภัย รัฐควรส่งเสริมให้ชุมชนจัดทำแผนเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติในระดับชุมชนหมู่บ้าน แผนตำบล โดยต้องสนับสนุนการขับเคลื่อนแผนให้เป็นรูปธรรม ทั้งด้านการอบรมอาสาสมัครให้มีความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง สนับสนุนเครื่องมือวัสดุอุปกรณ์ ระบบสื่อสารภายใน ตามแผนชุมชน ภัยพิบัติจัดการรวมศูนย์ล้มเหลว การกระจายอำนาจให้ท้องถิ่นจัดการเอง รัฐส่วนกลางมีหน้าที่สนับสนุนทรัพยากรทุกด้าน

ในวาระครบรอบ 7 ปีสึนามิ ซึ่งมีญาติสนิทมิตรสหายเสียชีวิตไปเกือบ 5,000 คน หนึ่งในนั้นคือคุณพ่อของผม เพราะฉะนั้นสึนามิคือบทเรียนที่แลกมาด้วยความสูญเสีย ชีวิตและน้ำตาของคนในชาติ ควรค่าแก่การรำลึกถึง

การจัดงานรำลึกขึ้นของคนในหมู่บ้านเล็กๆ บ้านน้ำเค็ม อ.ตะกั่วป่า จ.พังงา ที่ได้รับการสนับสนุนจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น บทเรียนการต่อสู้ของเครือข่ายผู้ประสบภัยสึนามิเกิดขึ้นเมื่อสูญเสีย “จงเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติก่อนที่จะสาย อย่าได้คอยให้สูญเสียแล้วค่อยเตรียม” บทเรียนควรค่าแก่การจดจำและเรียนรู้ เชิญทุกท่านร่วมงาน รำลึก ครบรอบ 7 ปีสึนามิ ณ บ้านน้ำเค็ม จ.พังงา วันที่ 26 ธ.ค.นี้