องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นกับทางออกของประเทศไทย
....วุฒิสาร ตันไชย
แนวคิดในการจัดการปกครองท้องถิ่นเริ่มมีครั้งแรกในประเทศไทย ตั้งแต่ปี 2440 ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้ทรงมีดำริให้จัดการปกครองในรูปแบบของสุขาภิบาลขึ้นในกรุงเทพมหานครเพื่อเป็นการทดลอง จากนั้นในปี 2448 ทรงจัดตั้งสุขาภิบาลขึ้นเป็นครั้งแรกที่ตำบลท่าฉลอม อำเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร
การปกครองแบบเทศบาลเป็นที่สนพระทัยของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยทรงเห็นว่าการปกครองในรูปแบบเทศบาลเป็นรากฐานสำคัญของการสร้างความเป็นประชาธิปไตยให้แก่คนไทย ดังพระราชดำริเกี่ยวกับการปกครองท้องถิ่นในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวในพระราชบันทึก Democracy in Siam ที่ว่า
“...ข้าพเจ้าเห็นว่าสิทธิเลือกตั้งของประชาชน ควรจะเริ่มต้นที่การปกครองท้องถิ่นในรูปแบบเทศบาล ข้าพเจ้าเชื่อว่าประชาชนควรจะมีสิทธิ มีเสียงในกิจการของท้องถิ่น เรากำลังพยายามให้การศึกษาเรื่องนี้แก่เขา ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นการผิดพลาดถ้าเราจะมีการปกครองระบบรัฐสภาก่อนที่ประชาชนจะมีโอกาสเรียนรู้ และมีประสบการณ์อย่างดีเกี่ยวกับการใช้สิทธิเลือกตั้งในกิจการปกครองท้องถิ่น”กระทั่งในปี 2476 ได้มีพระราชบัญญัติจัดระเบียบเทศบาลขึ้น จนภายหลังองค์การบริหารส่วนจังหวัด องค์การบริหารส่วนตำบล กรุงเทพมหานคร และเมืองพัทยา ก็ได้ถูกจัดตั้งขึ้นตามลำดับ แต่อย่างไรก็ตามในเชิงพัฒนาของการปกครองท้องถิ่น จะเห็นว่าภายหลังจากปี 2540 ซึ่งมีการบังคับใช้รัฐธรรมนูญ 2540 องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเริ่มมีบทบาท อำนาจหน้าที่ที่ชัดเจนมากยิ่งขึ้น เสมือนหนึ่งมี
“ลมหายใจและชีวิต” พร้อมที่จะเติบโตจุดเปลี่ยนแห่งความเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจนได้แก่ ในมาตรา 284 รัฐธรรมนูญ 2540 ที่ให้มีพระราชบัญญัติกฎหมายแผนและขั้นตอนการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นปี 2542 ดังนั้นในรอบ 10 ปีที่ผ่านมา จะเห็นว่าองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้แสดงบทบาทในฐานะเป็นองค์กรที่มีความใกล้ชิดกับประชาชนมากที่สุดและมีส่วนสำคัญในการแบ่งเบาภาระของรัฐบาล
หากจะย้อนไปในระยะเริ่มต้นของการขับเคลื่อนประเด็นการกระจายอำนาจในสังคมไทย จะเห็นว่ามักจะได้รับการคัดค้าน หรือโต้แย้งจากแวดวงข้าราชการ นักการเมือง รวมทั้งประชาชน ด้วยเห็นว่าการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในเวลานั้นยังไม่เหมาะสมเพราะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นยังไม่มีความพร้อม
อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จของการกระจายอำนาจไม่ได้อยู่ที่ความสามารถในการถ่ายโอนภารกิจจากส่วนราชการไปยังองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้ตามแผนที่กำหนดไว้ หากแต่อยู่ที่การทำให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นองค์กรที่มีความใกล้ชิดกับการแก้ไขปัญหาของประชาชน มีอำนาจในการตัดสินใจ ดำเนินการและมีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางการพัฒนาท้องถิ่นร่วมกับประชาชนซึ่งเป็นเจ้าของพื้นที่ต่างหาก
ผลพวงของการกระจายอำนาจที่ผ่านมาทำให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นกลายเป็นองค์กรหลักในการพัฒนาท้องถิ่นและเป็น
“ข้อต่อ” หรือ “แกนหมุน” ที่สำคัญในการพัฒนาประเทศโดยเป็นจุดเชื่อมต่อระหว่างการนำนโยบายรัฐบาล หรือวาระแห่งชาติไปสู่การพัฒนาท้องถิ่นและแก้ไขปัญหาของประเทศในหลายเรื่ององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นสามารถที่จะทำหน้าที่ในการลดความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจในระดับฐานรากหญ้ารวมถึงการเพิ่มคุณภาพการจัดบริการสาธารณะให้สอดคล้องกับความต้องการของประชาชน สภาพพื้นที่ รวมทั้งภูมินิเวศของท้องถิ่น
นอกจากนี้ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นสามารถที่จะเป็นหน่วยงานหลักในการแก้ไขปัญหาความขัดแย้ง และเยียวยาผลแห่งความขัดแย้งที่เกิดในช่วง 3
–4 ปีที่ผ่านมา เพราะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นสามารถทำงานร่วมกับภาคส่วนต่างๆ โดยยึดประโยชน์ของชุมชนเป็นที่ตั้ง มากกว่าประโยชน์ส่วนตนและผลประโยชน์ทางการเมือง องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็น “ตัวนำ” ที่สำคัญในการเปลี่ยนแปลงทิศทางการพัฒนาประเทศให้เป็นไปตามศักยภาพของเมืองโดยการเป็น “เมืองพิเศษ”ความเปลี่ยนแปลง และความสำคัญต่างๆ ที่เพิ่มพูนขึ้นเหล่านี้ย่อมสะท้อนว่าองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นนั้นเป็นการปกครองที่มาจากประชาชน ประชาชนเป็นเจ้าของอำนาจ และล้วนทำหน้าที่เพื่อประชาชน
อย่างไรก็ตาม องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเองก็ต้องให้ความสำคัญกับ
“3 สร้าง” ได้แก่ การสร้างความศรัทธา เพื่อให้สาธารณะยอมรับในบทบาทขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพิ่มมากขึ้น การสร้างความน่าเชื่อถือความไว้วางใจ เพื่อให้สาธารณะได้เชื่อถือในธรรมาภิบาลการบริหารและการดำเนินงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น การสร้างความน่าอยู่ให้กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เพื่อให้เป็นองค์กรที่น่าอยู่สำหรับบุคคลที่มีความรู้ ความสามารถ คุณธรรม จริยธรรม และรักท้องถิ่น ได้มีส่วนร่วมในการผนึกกำลังเพื่อการพัฒนาท้องถิ่นต่อไป
